- Ανθούλα Δανιήλ
Ο Αντώνης Διαμαντής μεταφράζει κείμενα για τον Γέρζυ Γκροτόφσκι, τα οποία συνέλεξε ο Κρις Σαλάτα, πολωνικής καταγωγής καλλιτέχνης και καθηγητής Ερμηνείας στη Σχολή Θεάτρου στη Φλόριντα. Ο Γκροτόφσκι (1933-1999) γεννήθηκε στην Πολωνία. Η ζωή του σημαδεύτηκε από τον πόλεμο και το παιδομάζωμα των Γερμανών, από το οποίο γλίτωσε ίσως επειδή είχε ιλαρά. Η μητέρα του τον ώθησε προς τις θεατρικές σπουδές, όπου γνώρισε και τον Στανισλάφσκι.
Ο καθηγητής Κρις Σαλάτα αναλαμβάνει να μιλήσει εκτενώς για τον θρύλο Γκροτόφσκι και τη δουλειά του, για τον οποίο δυστυχώς δεν ξέρουμε πολλά και τα ίχνη του δύσκολα τα ακολουθεί κανείς. Στα κείμενά του, όπου συμμετέχουν όλες οι επιστήμες –εθνογραφία, φαινομενολογία, έρευνα βασισμένη στην εκτέλεση– ο Σαλάτα βλέπει το θέμα φιλοσοφικά και υποστηρίζει ότι ο Γκροτόφσκι είχε εμμονή με το «τι σημαίνει να αποκαλύπτει κάποιος τον εαυτό του», εμμονή που τον ακολουθούσε σε όλες τις φάσεις της καριέρας του.
Τα πέντε κεφάλαια του βιβλίου «ανανεώνουν έναν στοχασμό πάνω στο θέμα με μεταβαλλόμενη εστίαση». Πρόκειται για μια καταγραφή πολλών ταξιδιών επιστροφής (θα δούμε στη συνέχεια τι σημαίνει «επιστροφή»), δεν αποτελείται από δοκίμια για τον Γκροτόφσκι αλλά «μια αφήγηση επαναπροσέγγισης του θέματος, που ακολουθεί λογική και χρονολογική σειρά».
«Πρέπει να συνεχίσουμε να επιστρέφουμε σε αυτό το σημείο εκκίνησης, διαφορετικά θα χαθούμε για πάντα».
Ο Γκροτόφσκι πίστευε στον ηθοποιό χωρίς τα εξαρτήματα –κοστούμια και άλλα–, οπότε διαμορφώνει και την αισθητική του για το «φτωχό θέατρο», το πώς θα παρουσιάσει δηλαδή το αληθινό θέατρο, αλλά εκείνο που τον απασχολούσε κυρίως ήταν η κίνηση του σώματος μέσα σε ένα μικρό θέατρο, σε ένα δωμάτιο, μέσα στο σαλόνι του, μπροστά στους θεατές. Οι συνθήκες, στο ανατολικό μπλοκ, δεν του επέτρεπαν να βγει στο εξωτερικό, να περιοδεύσει, να δείξει τη δουλειά του στα διεθνή φεστιβάλ. Αυτό το κατάφερε το 1966 και το 1968 γίνεται παγκοσμίως γνωστός.
Στα έργα του μεταφέρει ένα μείγμα από πολιτικά μηνύματα και θρησκευτική αμφισβήτηση. Κατά την περίοδο του Γιαρουζέλσκι σταματά το θέατρο, που το βλέπει ως τελετουργία ζωής, και ξεκινάει τις ανθρώπινες σχέσεις. Έπειτα από πρόσκληση ενός πανεπιστημίου στο Λος Άντζελες ξεκινά το «παραθέατρο», που είναι συναντήσεις σε φυσικούς χώρους, τελετουργίες και τραγούδια. Τότε ανακαλύπτει πράγματα που δίνουν μεγάλη ώθηση στη δουλειά του. Το «παραθέατρο» το θεωρεί θέατρο των πηγών, μια στροφή προς τα πίσω –η «επιστροφή»–, η οποία δεν φέρνει κάτι καινούργιο, αλλά φέρνει στο φως κάτι ξεχασμένο. «Πρέπει να συνεχίσουμε να επιστρέφουμε σε αυτό το σημείο εκκίνησης, διαφορετικά θα χαθούμε για πάντα», τονίζει. Επομένως, αυτό που κομίζει στον χώρο του θεάτρου είναι η ματιά προς τα πίσω, σε έναν πολιτισμό που δεν είναι πεθαμένος αλλά ζωντανός. Ο Γκροτόφσκι πιστεύει πως υπάρχει μια συνεχόμενη ενέργεια, την οποία ονομάζει οργανικότητα και την ανακαλύπτει σε ανθρώπους «ιερείς» στον δικό τους μακρινό πολιτισμό. Η ουσία του θεάτρου γι’ αυτόν είναι η επαφή με το θείο· αυτό που προσπαθεί να κάνει και ένας περφόρμερ.
Ο Κρις Σαλάτα δεν προσπαθεί να καταλάβει τι έκανε ο Γκροτόφσκι, αλλά τι καταφέρνει το έργο του για να καταλάβει την ανθρώπινη συνάντηση.
Αποταμιεύω την ιδέα του θανάτου: Το θέατρο υφίσταται κύκλους γέννησης και θανάτου… είτε από φυσικό θάνατο, όπως ο θάνατος ενός παλιού ευημερούντος πατριάρχη ή ο θάνατος από πατροκτονία. «Αυτή η δαρβινική ή φροϊδική διαδοχή επαναδιατυπώνει μια επιθυμία […] που έχει μια αλήθεια» και η αλήθεια μιας παράστασης, καθώς και οι μεγάλοι άνθρωποι του θεάτρου, μπορούν να εμπνέουν γενιές νέων δημιουργών, που ίσως επαναφέρουν το θέατρο στην πηγή από την οποία ξεγλιστρά πάντα.
Η Πέγκυ Φέλαν θεωρεί το φαινόμενο του θεάτρου πρόβα θανάτου. Στα ρωσικά η λέξη «πρόβα» σημαίνει επανάληψη. Η πρόβα θεάτρου είναι πρόβα θανάτου. Η λέξη «Ερμηνευτής» (με κεφαλαίο το Ε) σημαίνει τον άνθρωπο που δρα, τον ιερέα, τον πολεμιστή. Είναι «ο “άγιος” ηθοποιός που μας φέρνει τη φωνή από το πολιτιστικό παρελθόν». Το θέατρο είναι μια συνάντηση-παρουσία, ύπαρξη προς, ύπαρξη με, ύπαρξη εκεί. Το θέατρο είναι τελετουργία, «αναζήτηση μιας τελετής», όπου ο θεατής «μυείται και ενεργοποιείται».
Η σημερινή ζωή είναι αποσπασματική, είναι ένας Πύργος της Βαβέλ «όπου οι γλώσσες αναμειγνύονται και οι κοινές προθέσεις εξαφανίζονται, αλλά και ο ίδιος ο άνθρωπος είναι ένας Πύργος της Βαβέλ, γιατί του λείπει ένα θεμελιακό ομοιογενές σύστημα αξιών». Το να «συναντηθούμε στη διατύπωση» σημαίνει να καταβάλουμε προσπάθεια να μην πέσουμε στις παγίδες της μηχανικής σκέψης, της εύκολης διευκρίνισης και της ανεξερεύνητης ορολογίας. Ο Γκροτόφσκι διδάσκει: «Μπορείτε να κρατάτε σημειώσεις ή να ηχογραφείτε. Αν ψάχνετε για φόρμες», όμως η ουσία είναι «να ξεχάσετε τις φόρμες. Από μόνες τους δεν σημαίνουν τίποτα». Θα λέγαμε πως υποστήριζε αυτό που και οι αρχαίοι μας υποστήριζαν: ναρθηκοφόροι μεν πολλοί, βάκχοι δε παύροι. Η μύηση, η μέθεξη είναι πιστεύω πίσω από τη διδασκαλία του Γκροτόφσκι. Η «συνάντηση» για την οποία ενδιαφέρεται, η αληθινή τελετουργία, η μυστική ένωση.
Ο μελετητής μιλά για τον Ρομαντισμό, για τη σχέση του Γκροτόφσκι με τον Μίτσκιεβιτς, αναφέρεται στο έργο Η παραμονή των προγόνων, ένα έργο γεμάτο από ρομαντικά χαρακτηριστικά – πατριωτικό, παν-ποιητικό, μεσσιανικό, βλάσφημο, γεμάτο παγανιστικές τελετουργίες, πράγμα που εξόργισε την Πολωνική Καθολική Εκκλησία. Μύστης και εκείνος του Γκροτόφσκι, προσπαθεί να μας δώσει κάθε παράμετρο της σκέψης, αλλά και της πράξης του μεγάλου άγνωστου καλλιτέχνη, παραθέτοντας πάντα το απόσπασμα από τον Γκροτόφσκι, αναλύοντας, ερμηνεύοντας, σχολιάζοντας συστηματικά. Και τελειώνει με το «Σαλόνι», τον «Οίκο», σπίτι, οικογένεια, γάμο· «ο γάμος δεν είναι πρωτίστως μια υπόθεση προσωπικών σχέσεων –ακόμη λιγότερο ρομαντικού έρωτα– αλλά εξασφάλιση της συνέχειας του οίκου», κάτι που έχει τελείως ξεχαστεί στην εποχή μας.
Το βιβλίο περιέχει υποσελίδιες σημειώσεις και πλούσια βιβλιογραφία πίσω από τη συστηματική έρευνα. Η μετάφραση του Αντώνη Διαμαντή μάς βοηθάει να επικοινωνήσουμε με πολύ δύσκολες έννοιες και διατυπώσεις, ενώ ο Γκροτόφσκι στο ασπρόμαυρο εξώφυλλο μας κοιτάζει με βλέμμα «συνάντησης».
Ο άγραφος Γκροτόφσκι
Θεωρία και πράξη της συνάντησης
Kris Salata
μετάφραση: Αντώνης Διαμαντής
Μετρονόμος
224 σελ.
ISBN 978-618-5748-95-1
Τιμή €16,96
Η Ανθούλα Δανιήλ είναι δρ Φιλολογίας, συγγραφέας και κριτικός λογοτεχνίας, μέλος της Ένωσης Ελλήνων Θεατρικών και Μουσικών Κριτικών και μέλος της Εταιρείας Συγγραφέων.
https://diastixo.gr/kritikes/meletesdokimia/26206-o-agrafos-gkrotofski
.jpg)
