Τζουζέπε Βέρντι: Ο πρώτος μοντέρνος σκηνοθέτης της όπερας

 Όταν σκεφτόμαστε τον Τζουζέπε Βέρντι, το μυαλό μας πηγαίνει αμέσως σε συγκλονιστικές μελωδίες, μεγάλα πάθη και ιστορικά αριστουργήματα όπως η Αΐντα, ο Ριγκολέτο και η Τραβιάτα. Υπάρχει όμως μια άλλη, σχεδόν άγνωστη πλευρά του μεγάλου Ιταλού δημιουργού: ο Βέρντι υπήρξε, στην πραγματικότητα, ο πρώτος αληθινός και απόλυτα μοντέρνος σκηνοθέτης στην ιστορία του λυρικού θεάτρου.

Σε μια εποχή που η όπερα θύμιζε περισσότερο μια «στατική συναυλία» με φανταχτερά κουστούμια —όπου οι τραγουδιστές απλώς στέκονταν στην άκρη της σκηνής και κοίταζαν το κοινό— ο Βέρντι έφερε την επανάσταση. Μέσα από τα περίφημα, λεπτομερή εγχειρίδια σκηνοθεσίας του (disposizioni sceniche), επέβαλε μια πρωτοποριακή για την εποχή κινηματογραφική πειθαρχία: γεωμετρικά διαγράμματα για το πλήθος, ψυχολογικό φωτισμό, αληθινή υποκριτική χωρίς μελοδραματικές υπερβολές και απόλυτο σεβασμό στο δράμα.

Για τον Βέρντι, η μουσική και η θεατρική πράξη ήταν ένα αδιαίρετο σώμα. Και όποιος σκηνοθέτης, ιμπρεσάριος ή ντίβα της εποχής τολμούσε να παραβιάσει το όραμά του, ερχόταν αντιμέτωπος με μια θύελλα οργής, δικαστικών μαχών και καλλιτεχνικού μποϊκοτάζ που έγραψε ιστορία...

Ο Τζουζέπε Βέρντι ήταν εξαιρετικά σχολαστικός με το πώς παρουσιάζονταν τα έργα του στη σκηνή. Δεν τον ένοιαζε μόνο η μουσική, αλλά ολόκληρο το θεατρικό αποτέλεσμα. Για τον λόγο αυτό, από τα μέσα της δεκαετίας του 1850, εισήγαγε στην Ιταλία τα λεγόμενα «disposizioni sceniche» (σκηνικές διατάξεις / βιβλία παραγωγής).

Αυτά ήταν λεπτομερή εγχειρίδια σκηνοθεσίας που εκδίδονταν από τον εκδοτικό οίκο Casa Ricordi σε συνεργασία με τον Βέρντι.

Τι περιλάμβαναν αυτά τα εγχειρίδια;

Τα βιβλία αυτά (που συχνά κυμαίνονταν από μερικές δεκάδες έως και πάνω από 100 σελίδες, ανάλογα με την όπερα) έδιναν ρητές και αυστηρές οδηγίες στους μελλοντικούς σκηνοθέτες και θεατρικούς θιάσους για το πώς έπρεπε να ανεβαίνει η κάθε όπερα:

·         Κίνηση των τραγουδιστών: Πού ακριβώς έπρεπε να στέκεται ο κάθε σολίστ και η χορωδία σε κάθε σκηνή.

·         Υποκριτική και χειρονομίες: Πώς έπρεπε να εκφράζουν τα συναισθήματά τους, αποφεύγοντας τις υπερβολικές, παλιομοδίτικες θεατρικές κινήσεις της εποχής.

·         Σκηνογραφία και Φωτισμός: Διαγράμματα για το πού θα τοποθετηθούν τα σκηνικά και πώς θα πέφτουν τα φώτα.

·         Κοστούμια και αντικείμενα (props): Ακριβείς περιγραφές για τα ρούχα και τα αντικείμενα που χρησιμοποιούσαν οι ηθοποιοί.

Γιατί το έκανε αυτό;

Ο Βέρντι ήθελε να προστατεύσει το όραμά του. Εκείνη την εποχή, πολλά επαρχιακά θέατρα άλλαζαν τις σκηνές, έκοβαν κομμάτια ή έβαζαν τους τραγουδιστές να στέκονται απλώς ακίνητοι και να τραγουδούν. Με το να «κλειδώνει» τη σκηνοθεσία σε γραπτό manual, ο Βέρντι εξασφάλιζε ότι η όπερά του θα παιζόταν ακριβώς με τον ίδιο, σωστό τρόπο είτε ανέβαινε στη Σκάλα του Μιλάνου είτε σε οποιοδήποτε άλλο θέατρο του κόσμου.

Η πρώτη όπερα για την οποία εκδόθηκε τέτοιο επίσημο εγχειρίδιο από τον Ricordi ήταν το Les Vêpres siciliennes (Giovanna de Guzman) το 1855, ενώ από τα πιο διάσημα και λεπτομερή manuals που σώζονται και μελετώνται μέχρι σήμερα είναι αυτό για τον Οθέλλο (Otello) και τον Σιμόν Μποκανέγκρα.

Το επίσημο εγχειρίδιο σκηνοθεσίας (disposizione scenica) για την Αΐντα (Aida), το οποίο εκδόθηκε από τον οίκο Archivio Storico Ricordi το 1873, αποτελείται ακριβώς από 34 σελίδες.  

Αυτό το ιστορικό βιβλίο παραγωγής (παραδοσιακά αναφέρεται ως "production book") συντάχθηκε από τον εκδότη Τζούλιο Ρικόρντι υπό την άμεση καθοδήγηση και επίβλεψη του ίδιου του Βέρντι. Κατέγραψε με απόλυτη λεπτομέρεια τη σκηνοθεσία που ο ίδιος ο συνθέτης είχε δουλέψει και τελειοποιήσει για τις μεγάλες ευρωπαϊκές πρεμιέρες του έργου, κυρίως για το ανέβασμα στη Σκάλα του Μιλάνου (Φεβρουάριος 1872).  

Μέσα σε αυτές τις 34 σελίδες, ο Βέρντι επέβαλε αυστηρούς κανόνες ειδικά για την Αΐντα:

·         Η διάσημη «Σκηνή του Θριάμβου»: Επειδή η όπερα έχει τεράστιες σκηνές πλήθους (στρατιώτες, ιερείς, αιχμάλωτοι, λαός), το εγχειρίδιο περιλαμβάνει συγκεκριμένα γεωμετρικά διαγράμματα. Όριζε πού ακριβώς θα σταθεί η κάθε ομάδα ώστε να μην επικρατεί χάος στη σκηνή.  

·         Ηθοποιία ενάντια στο μελόδραμα: Ο Βέρντι απαιτούσε από τους πρωταγωνιστές (την Αΐντα, τον Ρανταμές, την Αμνέριδα) να μην κάνουν τις τυπικές, υπερβολικές θεατρικές κινήσεις της εποχής. Ήθελε αληθινό, εσωτερικό ψυχολογικό δράμα, και οι οδηγίες περιγράφουν μέχρι και το πού πρέπει να κοιτάζει ο τραγουδιστής σε συγκεκριμένα μουσικά μέτρα.

·         Αποφυγή της «συναυλίας»: Απαγόρευε ρητά στους τραγουδιστές να περπατούν απλώς μέχρι την άκρη της σκηνής, να κοιτάζουν το κοινό και να τραγουδούν την άριά τους σαν να δίνουν κονσέρτο. Έπρεπε να είναι προσηλωμένοι στη δράση.

Το «κυνήγι» των έξτρα ηθοποιών (Κομπάρσων)

Στη Σκηνή του Θριάμβου συμμετέχουν εκατοντάδες κομπάρσοι (στρατιώτες, λαός, αιχμάλωτοι). Ο Βέρντι φοβόταν το χάος.

·         Γεωμετρική ακρίβεια: Στο βιβλίο υπάρχουν σχεδιαγράμματα με κουκκίδες. Κάθε κομπάρσος είχε έναν συγκεκριμένο αριθμό και έπρεπε να πατήσει σε συγκεκριμένο τετραγωνικό εκατοστό της σκηνής.

·         Όχι «αδιάφορα βλέμματα»: Έγραψε μια αυστηρή σημείωση: «Οι κομπάρσοι δεν είναι διακόσμηση. Πρέπει να κοιτάζουν τη δράση. Οι στρατιώτες πρέπει να κοιτάζουν τον Βασιλιά με δέος, και ο λαός τους αιχμαλώτους με περιφρόνηση. Όποιος κοιτάξει το θεωρείο των επισήμων, απολύεται αμέσως».

3. Οι ιδιαιτερότητες με τα σκηνικά και τον φωτισμό

Ο Βέρντι ήθελε να ανατρέψει την παράδοση των φωτεινών, λαμπερών σκηνικών της ιταλικής όπερας, εισάγοντας τον ψυχολογικό φωτισμό.

·         Το απόλυτο σκοτάδι στην τελευταία σκηνή: Η όπερα κλείνει με τον Ρανταμές και την Αΐντα να θάβονται ζωντανοί στην υπόγεια κρύπτη του ναού. Ο Βέρντι απαίτησε η σκηνή να είναι χωρισμένη στα δύο (επάνω ο φωτεινός ναός, κάτω η σκοτεινή κρύπτη). Για το κάτω μέρος, έδωσε εντολή να σβήσουν σχεδόν όλα τα φώτα γκαζιού του θεάτρου. Οι ιμπρεσάριοι διαμαρτυρήθηκαν ότι το κοινό δεν θα έβλεπε τους ακριβοπληρωμένους τραγουδιστές. Ο Βέρντι απάντησε: «Δεν με νοιάζει αν δεν τους βλέπουν, πρέπει να νιώσουν την ασφυξία του τάφου».

Η εμμονή με τις «Τρομπέτες της Αΐντας»

Για το διάσημο εμβατήριο, ο Βέρντι δεν ήθελε τις κλασικές τρομπέτες της ορχήστρας. Ταξίδεψε ο ίδιος στις Βρυξέλλες για να ζητήσει από έναν κατασκευαστή να φτιάξει ειδικές, μακριές, ίσιες τρομπέτες (τύπου αιγυπτιακής σάλπιγγας) με ένα μόνο έμβολο.

·         Στο εγχειρίδιο ορίζει ότι οι σαλπιγκτές πρέπει να βγαίνουν στη σκηνή κρατώντας τα όργανα σε γωνία ακριβώς 45 μοιρών προς τα πάνω, ώστε να φαίνονται επιβλητικοί, και να είναι χωρισμένοι σε δύο ομάδες των τριών, δημιουργώντας έναν στερεοφωνικό ήχο που θα «συγκλονίσει» το θέατρο.

Με αυτές τις σχεδόν στρατιωτικές οδηγίες, ο Βέρντι κατάφερε να μετατρέψει την Αΐντα από ένα απλό μουσικό θέαμα σε μια ολοκληρωμένη, καθηλωτική θεατρική εμπειρία.

·          

Με αυτό το 30βάθμιο εγχειρίδιο, η Αΐντα μπορούσε να μεταφερθεί σε οποιοδήποτε επαρχιακό ή διεθνές θέατρο της εποχής και να αναπαρασταθεί πιστά, ακριβώς όπως την οραματίστηκε ο δημιουργός της.  

Ο Τζουζέπε Βέρντι αντιδρούσε με απόλυτη οργή, νομικές απειλές και καλλιτεχνικό «μποϊκοτάζ» όταν κάποιος σκηνοθέτης, ιμπρεσάριος ή τραγουδιστής παραβίαζε τις οδηγίες του. Ήταν γνωστός για τον εκρηκτικό του χαρακτήρα και την εμμονική του απαίτηση για έλεγχο, θεωρώντας ότι οποιαδήποτε αυθαίρετη αλλαγή κατέστρεφε τη δραματική ακεραιότητα του έργου.  

Οι αντιδράσεις του και τα μέσα που χρησιμοποιούσε χωρίζονταν σε τρία επίπεδα:

1. Ολοκληρωτική απαγόρευση και ακύρωση παραστάσεων

Ο Βέρντι πίστευε ακράδαντα ότι αν μια όπερα δεν μπορούσε να παιχτεί ακριβώς όπως τη συνέλαβε, ήταν προτιμότερο να μην παιχτεί καθόλου. Σε επιστολή του είχε γράψει χαρακτηριστικά:  

«Αυτοί οι ιμπρεσάριοι ακόμα δεν έχουν καταλάβει ότι όταν οι όπερες δεν δίνονται όπως δημιουργήθηκαν, χωρίς περικοπές και αλλαγές, ακριβώς όπως τις συνέλαβαν οι συγγραφείς τους, είναι καλύτερο να μην εκτελούνται».  

Αν μάθαινε ότι ένα θέατρο άλλαζε τη σκηνοθεσία, έκοβε σκηνές ή άλλαζε τα κουστούμια, είχε τη δύναμη να αποσύρει τα δικαιώματα και να ακυρώσει ολόκληρη την παραγωγή.

2. Η νομική «ασπίδα» μέσω του εκδότη του (Casa Ricordi)

Για να αντιμετωπίσει την αυθαιρεσία των θεάτρων, ο Βέρντι συμμάχησε με τον πανίσχυρο εκδότη του, τον Τζούλιο Ρικόρντι. Από το 1877 και μετά, σε κάθε εγχειρίδιο σκηνοθεσίας (disposizione scenica), ο οίκος Ricordi τύπωνε στην πρώτη σελίδα μια αυστηρή προειδοποίηση / ρήτρα:  

«Είναι απολύτως απαραίτητο οι καλλιτέχνες να λάβουν πλήρη γνώση της σκηνοθεσίας [εδώ] και συμμορφωθούν με αυτήν... Η Διεύθυνση δεν πρέπει να επιτρέψει καμία απολύτως τροποποίηση... σύμφωνα με το καπρίτσιο του ενός ή του άλλου καλλιτέχνη».  

Όποιο θέατρο παραβίαζε το εγχειρίδιο, αντιμετώπιζε βαριές οικονομικές ρήτρες και τον κίνδυνο να μην του επιτραπεί ποτέ ξανά να ανεβάσει έργο του Βέρντι.

3. Δημόσιος εξευτελισμός και σαρκασμός

Όταν οι τραγουδιστές ή οι σκηνοθέτες προσπαθούσαν να εισάγουν «μοντέρνες» ιδέες ή ρεαλιστικά τεχνάσματα που δεν ταίριαζαν με το όραμά του, ο Βέρντι τους έκοβε απότομα.  

·         Όταν ο διάσημος βαρύτονος Βικτόρ Μορέλ (ο πρώτος Ιάγος) επιχείρησε να γράψει ένα δικό του, πιο ευέλικτο εγχειρίδιο σκηνοθεσίας για τον Οθέλλο, ο Βέρντι τον απέκρουσε αμέσως, χαρακτηρίζοντας τις ιδέες του υποτιμητικά ως "trop moderne" (υπερβολικά μοντέρνες).  

·         Αν κάποιος τραγουδιστής παραπονιόταν για μια σκηνοθετική οδηγία ή προσπαθούσε να αλλάξει τη θέση του στη σκηνή για να εντυπωσιάσει το κοινό, ο Βέρντι τον αντικαθιστούσε χωρίς δεύτερη σκέψη, ακόμα κι αν επρόκειτο για το μεγαλύτερο αστέρι της εποχής.

Για τον Βέρντι, ο σκηνοθέτης και ο τραγουδιστής δεν ήταν «συν-δημιουργοί», αλλά υπηρέτες του κειμένου και της μουσικής.  

Ένα από τα πιο επικά και ακραία παραδείγματα στην ιστορία της μουσικής είναι η κατά μέτωπο σύγκρουση του Βέρντι με τη λογοκρισία της Νάπολης και το θέατρο Teatro San Carlo το 1857-1858 για την όπερα που σήμερα γνωρίζουμε ως Ένας Χορός Μεταμφιεσμένων (Un ballo in maschera).  

Η σύγκρουση αυτή έφτασε στα δικαστήρια, προκάλεσε λαϊκές διαδηλώσεις στους δρόμους και ανάγκασε τον Βέρντι να σπάσει το συμβόλαιό του.  

Το χρονικό της άγριας σύγκρουσης

Ο Βέρντι είχε συμφωνήσει να γράψει μια όπερα βασισμένη στην πραγματική ιστορία της δολοφονίας του Βασιλιά Γουστάβου Γ΄ της Σουηδίας το 1792.  

1.    Η απόλυτη απαγόρευση: Όταν ο Βέρντι έφτασε στη Νάπολη με το προσχέδιο, η λογοκρισία έπαθε σοκ. Λίγες εβδομάδες πριν, είχε γίνει μια πραγματική απόπειρα δολοφονίας κατά του Αυτοκράτορα Ναπολέοντα Γ΄ στο Παρίσι. Οι αρχές της Νάπολης απαγόρευσαν ρητά την παρουσίαση της δολοφονίας ενός μονάρχη πάνω στη σκηνή.  

2.    Η «ευνουχισμένη» εκδοχή: Οι λογοκριτές πήραν το έργο και το άλλαξαν ριζικά. Απαίτησαν ο βασιλιάς να γίνει ένας απλός ευγενής, η δράση να μεταφερθεί στον Μεσαίωνα, να κοπούν βασικές σκηνές και η δολοφονία (αν γινόταν) να συμβεί εκτός σκηνής.  

3.    Η έκρηξη του Βέρντι: Ο Βέρντι εξοργίστηκε. Αρνήθηκε κατηγορηματικά να αλλάξει έστω και μία λέξη ή σκηνοθετική οδηγία, δηλώνοντας ότι οι αλλαγές αυτές κατέστρεφαν τη μουσική και το δράμα. Είπε χαρακτηριστικά ότι δεν πρόκειται να δεχτεί το «ευνουχισμένο» του έργο.

4.     

Η δικαστική μάχη και η εξέγερση του κοινού

Το θέατρο Teatro San Carlo, έχοντας ήδη πουλήσει εισιτήρια, έκανε μήνυση στον Βέρντι για αθέτηση συμβολαίου, ζητώντας ένα τεράστιο χρηματικό ποσό ως αποζημίωση και απειλώντας τον με φυλάκιση.  

Ο Βέρντι δεν λύγισε:

·         Απάντησε με αντι-μήνυση κατά του θεάτρου για ζημία της καλλιτεχνικής του φήμης.

·         Ο λαός της Νάπολης πήρε το μέρος του συνθέτη. Οι δρόμοι γέμισαν με το σύνθημα "Viva V.E.R.D.I.!" (το οποίο, εκτός από το όνομά του, ήταν ένα κρυφό επαναστατικό ακρωνύμιο για τον μελλοντικό βασιλιά της ενωμένης Ιταλίας: Vittorio Emanuele Re D'Italia).

·          

Η κατάληξη

Βλέποντας την κοινωνική αναταραχή, το δικαστήριο συμβίβασε την κατάσταση. Ο Βέρντι κατάφερε να σπάσει το συμβόλαιο, πήρε την όπερά του και έφυγε οριστικά από τη Νάπολη.   

Για να καταφέρει τελικά να ανεβάσει το έργο στο Teatro Apollo της Ρώμης το 1859, δέχτηκε μόνο έναν ακραίο σκηνοθετικό συμβιβασμό: μετέφερε ολόκληρη την ιστορία στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, μετατρέποντας τον Σουηδό Βασιλιά σε Κυβερνήτη της αποικιακής Βοστώνης στην Αμερική (Riccardo, Conte di Warwick), κρατώντας όμως τη μουσική και τη δραματική δομή ακριβώς όπως τις ήθελε

Η ιστορία με τον Ριγκολέτο (Rigoletto) είναι ίσως η πιο χαρακτηριστική περίπτωση όπου η ιταλική επαρχιακή λογοκρισία, θέλοντας να εκδικηθεί τον ανυπότακτο Βέρντι, παραμόρφωσε το έργο του, αλλάζοντας ακόμα και το όνομα της όπερας.  

Μετά την τεράστια επιτυχία της επίσημης πρεμιέρας στη Βενετία το 1851, πολλά επαρχιακά θέατρα (ιδιαίτερα στην κεντρική και νότια Ιταλία που βρισκόταν υπό τον έλεγχο του Πάπα και των Βουρβόνων) αρνήθηκαν να ανεβάσουν μια όπερα με ήρωα έναν καμπούρη που ζητά να δολοφονήσει έναν ευγενή.  

Για να «τιμωρήσουν» τον Βέρντι και να προστατεύσουν τα χρηστά ήθη, οι λογοκριτές μετονόμασαν την όπερα σε επαρχιακά θέατρα (όπως στη Φλωρεντία και την Μπολόνια) σε Βισκαρδέλο (Viscardello). Σε άλλες περιοχές παίχτηκε ως Λιονέλο (Lionello) ή ακόμη και ως Κλάρα της Πέρθης (Clara di Perth).    

Οι αλλαγές που εξόργισαν τον Βέρντι

Στην έκδοση Viscardello, οι λογοκριτές δεν άλλαξαν μόνο τον τίτλο, αλλά κατέστρεψαν τη δραματική δομή:  

·         Ο καμπούρης jester Ριγκολέτο έγινε ένας συνηθισμένος, αρτιμελής αυλικός με το όνομα Βισκαρδέλο.

·         Ο ακόλαστος Δούκας μετατράπηκε σε έναν σχεδόν ευγενή χαρακτήρα.

·         Το πιο εξωφρενικό: Άλλαξαν το φινάλε. Επειδή η δολοφονία της νεαρής Τζίλντα μέσα στο σακί θεωρήθηκε υπερβολικά μακάβρια και «ανήθικη», άλλαξαν τους στίχους στο τέλος. Η Τζίλντα δεν πέθαινε, αλλά με μια «θεϊκή παρέμβαση» ξυπνούσε, και ο πατέρας της αναφωνούσε: «Τζίλντα μου! Ζήσε! Ω, έλεος του Ουρανού!».  

Η αντίδραση του Βέρντι: Οργή και σαρκασμός

Ο Βέρντι έγινε έξαλλος όταν έμαθε για αυτές τις «παραμορφώσεις». Καθώς εκείνη την εποχή δεν υπήρχε ενιαίος νόμος περί πνευματικών δικαιωμάτων σε όλη την κατακερματισμένη Ιταλία, δεν μπορούσε πάντα να σταματήσει τις παραστάσεις στα μικρά επαρχιακά θέατρα.  

Αντέδρασε όμως με τρεις τρόπους:

1.    Γραπτός διασυρμός των ιμπρεσάριων: Έστειλε οργισμένες επιστολές, καταγγέλλοντας δημόσια τα θέατρα. Έγραψε το περίφημο:

«Αυτοί οι ιμπρεσάριοι ακόμα δεν έχουν καταλάβει ότι όταν οι όπερες δεν δίνονται όπως δημιουργήθηκαν... είναι καλύτερο να μην εκτελούνται... Φανταστείτε τι συμβαίνει αν αλλάξεις την πλοκή!».

 

2.    Το παράδειγμα με το «μαύρο κορδόνι»: Σε μια επιστολή προς τον φίλο του και γλύπτη Βιντσέντζο Λουκάρντι, ο Βέρντι χρησιμοποίησε μια πανέμορφη μεταφορά για να δείξει πόσο γελοία ήταν η λογοκρισία:

«Πώς θα σου φαινόταν αν κάποιος έδενε ένα μαύρο κορδόνι γύρω από τη μύτη ε

3.    Ο ειρωνικός όρος στα συμβόλαια: Άρχισε να απαιτεί στα επόμενα συμβόλαιά του, αν ένα θέατρο επέμενε να αλλάξει το κείμενο, να αναγράφεται υποχρεωτικά στη μακέτα και το πρόγραμμα της παράστασης: «Στίχοι και μουσική από... [Όνομα του Λογοκριτή]», αφήνοντας το δικό του όνομα εκτός, ώστε να ξεμπροστιάζει την αμορφωσιά των αρχών.  

Ο Βέρντι δικαιώθηκε πανηγυρικά λίγα χρόνια αργότερα. Με την Unification of Italy (Ιταλική Ενοποίηση), η τοπική λογοκρισία καταργήθηκε, ο Viscardello εξαφανίστηκε για πάντα στα σκουπίδια της ιστορίας και ο Ριγκολέτο επέστρεψε θριαμβευτικά με το αληθινό του όνομα και το αυθεντικό, τραγικό του φινάλε.  

Για να περάσει ο Ριγκολέτο από την αυστηρή αυστριακή λογοκρισία της Βενετίας το 1851, ο Βέρντι και ο λιμπρετίστας του, Φραντσέσκο Μαρία Πιάβε, χρειάστηκε να παίξουν ένα ρισκοarray παιχνίδι στρατηγικής, κρύβοντας επαναστατικά και πολιτικά μηνύματα «κάτω από τη μύτη» των αρχών.

Οι Αυστριακοί είχαν καταλάβει ότι ο Βέρντι ήταν το πολιτικό σύμβολο της ιταλικής αντίστασης (Risorgimento). Αρχικά, απέρριψαν το έργο τελείως, χαρακτηρίζοντάς το «αποτρόπαιο δείγμα ανηθικότητας και ανούσιας βλασφημίας», επειδή έδειχνε έναν βασιλιά (τον Φραγκίσκο Α΄ της Γαλλίας, στο αρχικό θεατρικό του Βίκτωρος Ουγκό) ως απόλυτο τύραννο, ακόλαστο και γυναικά.

Ο Βέρντι έκανε μερικές στρατηγικές υποχωρήσεις στο κείμενο, αλλά χρησιμοποίησε τη μουσική ως το απόλυτο πολιτικό όπλο για να περάσει το μήνυμα στο κοινό.

Η υποβάθμιση του Μονάρχη σε «Δούκα» (Το Μεγάλο Κόλπο)

Για να ηρεμήσει τους Αυστριακούς που δεν δέχονταν τη δολοφονία ενός Βασιλιά, ο Βέρντι δέχτηκε να αλλάξει τον τίτλο του χαρακτήρα. Ο Βασιλιάς της Γαλλίας έγινε ο Δούκας της Μάντοβα και η δράση μεταφέρθηκε στο παρελθόν.

Για το κοινό της Βενετίας, όμως, αυτό ήταν ένα ξεκάθαρο πολιτικό μήνυμα: Η Μάντοβα ήταν μια ιταλική πόλη που εκείνη την εποχή βρισκόταν υπό την άμεση και σκληρή κατοχή της Αυστριακής Αυτοκρατορίας. Παρουσιάζοντας τον ηγεμόνα της Μάντοβα ως έναν ανήθικο, αλαζόνα τύραννο που καταστρέφει τις ζωές των απλών Ιταλών, ο Βέρντι φωτογράφιζε απευθείας τους Αυστριακούς κατακτητές.

Το "La donna è mobile" ως πολιτική ειρωνεία

Η παγκοσμίως διάσημη άρια "La donna è mobile" (Φτερό στον άνεμο γυναίκα μοιάζει) ακούγεται σήμερα σαν ένα ανάλαφρο, χαρούμενο τραγούδι. Στην πραγματικότητα, ο Βέρντι έκανε κάτι ιδιοφυές:

·         Έντυσε τον απόλυτο κυνισμό του τυράννου με έναν πιασάρικο, στρατιωτικό ρυθμό μπάντας (march-like).

·         Καθώς ο Δούκας τραγουδά με αλαζονεία ότι οι γυναίκες αλλάζουν γνώμη (ενώ ο ίδιος είναι αυτός που τις εκμεταλλεύεται και τις παρατά), η μουσική υπογραμμίζει την επιπολαιότητα και την έλλειψη ηθικής της εξουσίας.

·         Ο Βέρντι ήξερε ότι το κοινό θα ταυτιστεί με την οργή του Ριγκολέτο. Μάλιστα, ο συνθέτης κράτησε τη μελωδία αυτή κρυφή από τους πάντες (ακόμα και από τον τενόρο) μέχρι την τελευταία πρόβα, για να μην διαρρεύσει στους δρόμους και την απαγορεύσει η λογοκρισία πριν την πρεμιέρα.

Η Μουσική Αναπαράσταση της Καταπίεσης: Η Κατάρα (Maledizione)

Η όπερα αρχικά επρόκειτο να ονομαστεί La Maledizione (Η Κατάρα). Η λογοκρισία σοκαρίστηκε από τη θρησκευτική και πολιτική διάσταση της λέξης. Ο Βέρντι άλλαξε τον τίτλο σε Ριγκολέτο, αλλά έβαλε την Κατάρα στο επίκεντρο της μουσικής.

Το έργο ξεκινά με ένα σκοτεινό, επαναλαμβανόμενο μουσικό θέμα (ένα μοτίβο στην τρομπέτα και το τρομπόνι) που αντιπροσωπεύει την κατάρα του Κόμη Μοντερόνε προς τον τύραννο Δούκα και τον Ριγκολέτο. Ο Μοντερόνε φυλακίζεται επειδή ύψωσε το ανάστημά του ενάντια στον ηγεμόνα. Για τους Ιταλούς θεατές, ο Μοντερόνε ήταν ο πολιτικός μάρτυρας, ο πατριώτης που φυλακίζεται από τους ξένους δυνάστες, και η μουσική του Βέρντι έκανε την καρδιά του κοινού να χτυπά με επαναστατικό πάθος.

Όταν η αυλαία έπεσε στην πρεμιέρα του Teatro La Fenice, οι Αυστριακοί αξιωματούχοι χειροκροτούσαν την «όμορφη μουσική», χωρίς να συνειδητοποιούν αμέσως ότι το κοινό της Βενετίας είχε μόλις παρακολουθήσει ένα μανιφέστο κατά της απολυταρχίας και της ξένης κατοχής.

Το σύνθημα "Viva V.E.R.D.I.!" υπήρξε το πιο ευφυές, «κρυπτογραφημένο» πολιτικό γκράφιτι στην ιστορία της Ευρώπης. Κατά τη δεκαετία του 1850, οι τοίχοι του Μιλάνου, της Βενετίας, της Μπολόνια και της Ρώμης γέμιζαν μέσα στη νύχτα με αυτό το όνομα, μετατρέποντας τον Τζουζέπε Βέρντι στον απόλυτο, αν και άθελό του, ηγέτη της Ιταλικής Ενοποίησης (Risorgimento).

Οι Αυστριακοί κατακτητές και οι τοπικές αστυνομίες έβλεπαν το σύνθημα και δεν μπορούσαν να συλλάβουν κανέναν, αφού οι πολίτες ισχυρίζονταν ότι απλώς επευφημούσαν τον αγαπημένο τους συνθέτη της όπερας. Στην πραγματικότητα, το όνομα VERDI ήταν ένα πολιτικό ακρωνύμιο με βαθύ επαναστατικό νόημα.

Η αποκωδικοποίηση του συνθήματος

Κάθε γράμμα του ονόματος του συνθέτη αντιπροσώπευε την κρυφή ελπίδα των Ιταλών για ελευθερία και ένωση κάτω από έναν κοινό, Ιταλό μονάρχη:

·         Viva (Ζήτω)

·         Emanuele (Εμμανουήλ)

·         Re (Βασιλιάς)

·         D' (της)

·         Italia (Ιταλίας)

Το σύνθημα σήμαινε ξεκάθαρα: «Ζήτω ο Βίκτωρ Εμμανουήλ, ο Βασιλιάς της Ιταλίας!». Ο Βίκτωρ Εμμανουήλ Β΄ ήταν τότε ο φιλελεύθερος βασιλιάς του Πεδεμοντίου-Σαρδηνίας, του μοναδικού ανεξάρτητου ιταλικού κράτους που πολεμούσε για να διώξει τους Αυστριακούς και να ενώσει τη χώρα.

Πώς αντέδρασε ο ίδιος ο Βέρντι;

Ο Βέρντι ήταν βαθιά πατριώτης και υποστηρικτής της ενοποίησης, αλλά ταυτόχρονα ήταν ένας άνθρωπος πρακτικός, χαμηλών τόνων, που ενοχλούνταν από την υπερβολική πολιτική εκμετάλλευση του ονόματός του.

Η αμηχανία: Συχνά ένιωθε άβολα, καθώς ήθελε ο κόσμος να πηγαίνει στα θέατρα για τη μουσική και το δράμα του, και όχι για να κάνει πολιτικές διαδηλώσεις. Φοβόταν ότι η πολιτική φόρτιση θα έκανε τη λογοκρισία ακόμη πιο σκληρή απέναντι στα έργα του (όπως και έγινε).

Η αποδοχή: Παρά τις επιφυλάξεις του, δεν αποποιήθηκε ποτέ τον ρόλο του. Όταν η Ιταλία τελικά ενώθηκε το 1861, ο πρώτος Πρωθυπουργός της χώρας, ο Κόμης Καβούρ, ζήτησε προσωπικά από τον Βέρντι να θέσει υποψηφιότητα για τις εκλογές.

Ο Βέρντι ως Πολιτικός: Ο Βέρντι εξελέγη μέλος του πρώτου Ιταλικού Κοινοβουλίου το 1861. Αν και σπάνια μιλούσε στις συνεδριάσεις και ένιωθε έξω από τα νερά του, η παρουσία του εκεί ήταν η ζωντανή επιβεβαίωση ότι το σύνθημα στους τοίχους είχε γίνει πραγματικότητα.

Όταν ο Βέρντι έφυγε από τη ζωή, το 1901, εκατοντάδες χιλιάδες Ιταλοί πλημμύρισαν τους δρόμους του Μιλάνου τραγουδώντας το "Va, pensiero" (το περίφημο χορωδιακό των Εβραίων σκλάβων από τον Ναμπούκο). Δεν αποχαιρετούσαν μόνο έναν μεγάλο συνθέτη, αλλά τον άνθρωπο που, μέσα από τις σημειώσεις, τις οδηγίες και το όνομά του, τους έμαθε τι σημαίνει να είσαι ελεύθερος.