Ο «Προμηθέας Δεσμώτης» στο Μόντρεαλ το 1994

Η τολμηρή πρώτη όπερα του νεαρού Παναγιώτη Καρούσου

Το 1994, στο Μόντρεαλ του Καναδά, ένας νεαρός Έλληνας μουσικός επιχείρησε ένα εξαιρετικά φιλόδοξο καλλιτεχνικό εγχείρημα: να μεταφέρει στη σκηνή της όπερας την αρχαία τραγωδία του Αισχύλου «Προμηθέας Δεσμώτης».

Ο δημιουργός ήταν ο Παναγιώτης Καρούσος, τότε νέος φοιτητής μουσικής στο Πανεπιστήμιο του Μόντρεαλ. Η παρουσίαση του έργου στο Place des Arts αποτέλεσε την πρώτη μεγάλη δημιουργική δοκιμή του ως συνθέτη και την απαρχή μιας πορείας που θα τον οδηγούσε σε μεταγενέστερες παρουσιάσεις του έργου στον Καναδά, στις Ηνωμένες Πολιτείες, στην Ευρώπη και στην Ελλάδα. Οι διαθέσιμες πηγές αναφέρουν την πρώτη παρουσίαση στο Μόντρεαλ το 1994 και τη γαλλική εκδοχή του έργου σε μετάφραση του καθηγητή Jacques Bouchard.

Από τις μουσικές σπουδές στη σύνθεση

Ο Καρούσος είχε αρχικά στραφεί προς το λυρικό τραγούδι. Στο Πανεπιστήμιο του Μόντρεαλ σπούδασε τραγούδι και παράλληλα άρχισε να αναζητά τον προσωπικό του δρόμο στη μουσική.

Οι καθηγητές του διέκριναν ότι η ιδιαίτερη δύναμή του βρισκόταν στη σύνθεση, στη φαντασία και στη δημιουργία μουσικών ιδεών. Ο ίδιος, παράλληλα με τις σπουδές του, περνούσε πολλές ώρες στις βιβλιοθήκες του πανεπιστημίου μελετώντας παρτιτούρες και ενορχηστρώσεις, με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τον Richard Wagner και το μεγάλο λυρικό ρεπερτόριο.

Καθοριστική ήταν η γνωριμία του με τον καθηγητή Jacques Bouchard, υπεύθυνο των Νεοελληνικών Σπουδών. Ο Bouchard ενθάρρυνε τον νεαρό μουσικό να μελοποιήσει αρχαία ελληνικά κείμενα και υποστήριξε την ιδέα του για μια ευρύτερη «Ελληνική Τετραλογία», την οποία ο Καρούσος ονόμασε «Η Αυγή του Πολιτισμού».

Μέσα σε αυτό το δημιουργικό περιβάλλον γεννήθηκε η απόφαση να μελοποιήσει τον «Προμηθέα Δεσμώτη» του Αισχύλου.

Ένα μεγάλο εγχείρημα για έναν νέο συνθέτη

Η προσπάθεια ήταν ιδιαίτερα φιλόδοξη. Ο Καρούσος δεν περιορίστηκε σε μια ακαδημαϊκή σύνθεση, αλλά θέλησε να παρουσιάσει το έργο ως ολοκληρωμένη όπερα μπροστά στο κοινό του Μόντρεαλ.

Σημαντικό ρόλο στην προετοιμασία έπαιξε η μεγάλη πιανίστα Claudette Denys, καθηγήτρια του Conservatoire de musique de Montréal και πιανίστα της Opera de Montréal. Η Denys πίστεψε στο έργο του νεαρού συνθέτη και συνέβαλε ουσιαστικά στην προετοιμασία της παρουσίασης. Υπάρχει μάλιστα καταγεγραμμένη μαρτυρία για το πόσο γρήγορα μπόρεσε να μελετήσει και να εκτελέσει τη χειρόγραφη παρτιτούρα της όπερας.

Η συμβολή της είχε ιδιαίτερη σημασία. Για έναν νέο δημιουργό που επιχειρούσε για πρώτη φορά να παρουσιάσει μια όπερα, η συνεργασία με μια έμπειρη πιανίστα του λυρικού θεάτρου του Μόντρεαλ αποτελούσε πολύτιμη καλλιτεχνική στήριξη.

Η παρουσία του Joseph Rouleau

Ανάμεσα στους σημαντικούς καλλιτέχνες που συνδέθηκαν με την πρώτη παρουσίαση βρισκόταν ο σπουδαίος Καναδός μπασοβαρύτονος Joseph Rouleau.

Ο Rouleau είχε ήδη διαγράψει μεγάλη διεθνή σταδιοδρομία και είχε εμφανιστεί στο Royal Opera House, Covent Garden του Λονδίνου, ενώ είχε συνεργαστεί με κορυφαίες προσωπικότητες της όπερας, μεταξύ των οποίων και η Maria Callas. Το 1994 συνεργάστηκε με τον Παναγιώτη Καρούσο στην παρουσίαση του «Προμηθέα» στο Μόντρεαλ.

Η συμμετοχή του είχε ιδιαίτερη βαρύτητα για τον νεαρό Έλληνα συνθέτη. Δεν επρόκειτο απλώς για έναν έμπειρο ερμηνευτή, αλλά για έναν καλλιτέχνη διεθνούς ακτινοβολίας, με μακρά παρουσία στις μεγάλες σκηνές της όπερας.

Σύμφωνα με το διαθέσιμο υλικό, ο Rouleau ερμήνευσε στην ελληνική γλώσσα ρόλους του έργου, μεταξύ των οποίων τον Ωκεανό, το Κράτος και τον Δία.

Έτσι, η πρώτη αυτή προσπάθεια του Καρούσου βρέθηκε να συνδέεται με έναν από τους σημαντικότερους εκπροσώπους της καναδικής λυρικής τέχνης.

Η ελληνική τραγωδία στο Place des Arts

Η επιλογή του Place des Arts δεν ήταν τυχαία. Το Μόντρεαλ αποτελούσε ήδη ένα σημαντικό διεθνές καλλιτεχνικό κέντρο και η παρουσίαση μιας νέας ελληνικής όπερας βασισμένης στον Αισχύλο αποτελούσε ένα ιδιαίτερα φιλόδοξο εγχείρημα.

Η παραγωγή αντιμετώπισε σημαντικές δυσκολίες στην προετοιμασία της. Η πρώτη παρουσίαση δεν εξελίχθηκε χωρίς προβλήματα και η καλλιτεχνική και οργανωτική πορεία της παραγωγής υπήρξε δύσκολη.

Ωστόσο, η ιστορική σημασία της δεν εξαντλείται στο αποτέλεσμα μιας συγκεκριμένης βραδιάς.

Για τον νεαρό Καρούσο, το σημαντικό ήταν ότι είχε τολμήσει να βάλει την αρχαία ελληνική τραγωδία στο επίκεντρο μιας νέας μουσικής δημιουργίας και να την παρουσιάσει σε μια μεγάλη καλλιτεχνική σκηνή του Καναδά.

Η ίδια η πορεία του έργου απέδειξε ότι η προσπάθεια αυτή δεν σταμάτησε στο 1994. Το έργο παρουσιάστηκε αργότερα και στα γαλλικά, ενώ συνέχισε την πορεία του σε άλλες χώρες και πόλεις.

Ο νεαρός Έλληνας δημιουργός και η νέα καναδική του πατρίδα

Η παρουσίαση του «Προμηθέα» συνέπεσε με μια σημαντική περίοδο στη ζωή του Καρούσου: την εδραίωσή του στον Καναδά και την απόκτηση της καναδικής υπηκοότητας.

Η χρονική αυτή συγκυρία προσδίδει έναν ιδιαίτερο συμβολισμό στο έργο. Ένας Έλληνας δημιουργός, έχοντας πλέον κάνει τον Καναδά νέα του πατρίδα, παρουσίαζε στο Μόντρεαλ ένα έργο εμπνευσμένο από την αρχαία Ελλάδα.

Ο «Προμηθέας Δεσμώτης» λειτουργούσε έτσι ως γέφυρα ανάμεσα στην ελληνική πολιτιστική κληρονομιά και στο σύγχρονο καναδικό καλλιτεχνικό περιβάλλον.

Από το Μόντρεαλ στο Buckingham Palace

Η ιστορία του 1994 δεν σταματά στη σκηνή του Place des Arts.

Σε σχέση με την ιστορική παρουσίαση του έργου, ο Καρούσος δημιούργησε μια αναμνηστική χαραγμένη πλακέτα και την απέστειλε στο Buckingham Palace ως καλλιτεχνικό μήνυμα σεβασμού.

Στο αρχείο του συνθέτη διατηρείται επιστολή του Buckingham Palace με ημερομηνία 26 Αυγούστου 1994, απευθυνόμενη στον Panayiotis Karousos. Η επιστολή αναφέρει ότι η Βασίλισσα εκτίμησε το μήνυμά του και θεωρούσε ευγενική την αποστολή της πλακέτας που είχε δημιουργήσει. Υπογράφεται από την Philippa de Rothschild, Lady-in-Waiting, εκ μέρους της Βασίλισσας.

Το έγγραφο αυτό αποτελεί ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον ιστορικό τεκμήριο της εποχής. Δείχνει ότι η καλλιτεχνική προσπάθεια του νεαρού Έλληνα συνθέτη στο Μόντρεαλ έφτασε, μέσω της αναμνηστικής πλακέτας, μέχρι το Buckingham Palace.

Και ένα ακόμη καναδικό τεκμήριο: η επιστολή του Jean Chrétien

Στο αρχειακό υλικό που συνοδεύει την ιστορία της όπερας υπάρχει επίσης επιστολή του Jean Chrétien, τότε Πρωθυπουργού του Καναδά.

Η επιστολή αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς προσθέτει στην ιστορία του «Προμηθέα» ένα δεύτερο θεσμικό καναδικό τεκμήριο, δίπλα στην αλληλογραφία με το Buckingham Palace. Η παρουσία της, ωστόσο, εντάσσεται στο ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο της προσπάθειας του Καρούσου να παρουσιάσει την ελληνική λυρική δημιουργία στο καναδικό κοινό.

Μια πρώτη προσπάθεια που έγινε αφετηρία

Ο «Προμηθέας Δεσμώτης» του 1994 έχει ιδιαίτερη θέση στην πορεία του Παναγιώτη Καρούσου.

Δεν ήταν η δημιουργία ενός ήδη καθιερωμένου συνθέτη. Ήταν η πρώτη μεγάλη απόπειρα ενός νέου Έλληνα μουσικού, ο οποίος ακόμη αναζητούσε τη δική του καλλιτεχνική γλώσσα.

Κι όμως, γύρω από αυτή την πρώτη προσπάθεια βρέθηκαν σημαντικές προσωπικότητες: η Claudette Denys, ο Joseph Rouleau και άλλοι καλλιτέχνες του Μόντρεαλ. Η όπερα παρουσιάστηκε στο Place des Arts και αργότερα συνέχισε το ταξίδι της σε διαφορετικές γλώσσες και χώρες.

Η σημασία του εγχειρήματος βρίσκεται επομένως όχι μόνο στην πρώτη παράσταση, αλλά στην τόλμη του δημιουργού να επιχειρήσει κάτι τόσο μεγάλο σε τόσο νεαρή ηλικία.

Ο «Προμηθέας» έγινε η αρχή.

Και, όπως ακριβώς ο μυθικός Προμηθέας αντιστάθηκε στη δύναμη του Δία για χάρη της ανθρωπότητας, έτσι και ο νεαρός δημιουργός επέλεξε να επιμείνει στη δική του καλλιτεχνική διαδρομή, παρά τις δυσκολίες της πρώτης του προσπάθειας.

Από το Μόντρεαλ του 1994, ο «Προμηθέας Δεσμώτης» συνέχισε το ταξίδι του.