- Αλεξία Βλάρα
Ο James του Πέρσιβαλ Έβερετ είναι ένα βιβλίο που σε κατακλύζει. Παίρνει ένα από τα πιο εμβληματικά κείμενα της αμερικανικής λογοτεχνίας, τις Περιπέτειες του Χάκλμπερι Φιν του Μαρκ Τουέιν, και το ανατρέπει εκ θεμελίων, προσφέροντάς μας την ιστορία όχι μέσα από τα μάτια του νεαρού Χακ, αλλά από την οπτική του Τζιμ, του «σκλάβου», που στο πρωτότυπο μένει στο περιθώριο, δέσμιος των στερεοτύπων και της περιορισμένης γλώσσας που του αποδίδεται.
Ο Έβερετ επιλέγει να του χαρίσει κάτι που του είχε στερηθεί: την πλήρη φωνή του. Έτσι, ο Τζιμ μετατρέπεται σε Τζέιμς, όχι πια το καρικατουρίστικο συνοδευτικό του Χακ, αλλά ένας άντρας με συναισθήματα, νοημοσύνη, αμφιβολίες και αξιοπρέπεια. Η μεταμόρφωση αυτή δεν είναι απλώς λογοτεχνική· είναι βαθιά πολιτική πράξη, μια αναθεώρηση της ίδιας της μνήμης.
Η αφήγηση ξεκινά με τον Τζιμ να ανακαλύπτει ότι πρόκειται να πουληθεί στη Νέα Ορλεάνη, μακριά από τη γυναίκα και την κόρη του. Η φυγή του γίνεται πράξη αυτοδιάσωσης, αλλά και πράξη αντίστασης απέναντι σε ένα σύστημα που δεν αναγνωρίζει την ανθρωπιά του. Παράλληλα, ο Χακ σκηνοθετεί τον θάνατό του για να ξεφύγει από τον βίαιο πατέρα του. Οι δυο τους θα συναντηθούν στη σχεδία που τους οδηγεί στον Μισισιπή, σε ένα ταξίδι προς την ελευθερία, που δεν είναι ποτέ δεδομένη, ούτε ποτέ πλήρως εφικτή.
Ο άνθρωπος που οι άλλοι θέλουν να βλέπουν ως «αμόρφωτο σκλάβο» αποδεικνύεται πνευματικός οδοιπόρος, ικανός να συνομιλεί με τις πιο ισχυρές φωνές του Διαφωτισμού.
Το βιβλίο διατηρεί την περιπέτεια και τον ρυθμό του πρωτότυπου, αλλά φορτίζεται με έναν διαφορετικό συναισθηματικό τόνο: σκληρότητα, βία, ειρωνεία, αλλά και μια διαυγή τρυφερότητα. Ο Έβερετ δεν εξιδανικεύει τον Τζιμ· τον παρουσιάζει ως έναν άνδρα που φοβάται, που γελά, που θυμώνει, που σκέφτεται. Έτσι, ο Τζέιμς αποκτά μια πολυπλοκότητα που αναδεικνύει τη βαρβαρότητα της δουλείας και ταυτόχρονα τη ρίζα πολλών κοινωνικών αδικιών που εξακολουθούν να μας αφορούν.
Ο Έβερετ, ωστόσο, δεν περιορίζεται στην ανακατασκευή της ιστορίας· δίνει στον Τζιμ μια εσωτερική ζωή πλούσια, σχεδόν ονειρική. Στα παράλληλα οράματά του, ο Τζιμ συναντά τον Ντιντερό και τον Βολταίρο, φιλοσόφους που του απευθύνονται σαν να ήταν συνομιλητής τους. Αυτές οι σκηνές, που ισορροπούν ανάμεσα στο παραλήρημα και στο φιλοσοφικό δοκίμιο, λειτουργούν σαν υπενθύμιση ότι η σκέψη και η αξιοπρέπεια δεν γνωρίζουν κοινωνικά δεσμά. Ο άνθρωπος που οι άλλοι θέλουν να βλέπουν ως «αμόρφωτο σκλάβο» αποδεικνύεται πνευματικός οδοιπόρος, ικανός να συνομιλεί με τις πιο ισχυρές φωνές του Διαφωτισμού.
Κομβικό στοιχείο του μυθιστορήματος είναι η γλώσσα. Ο Τουέιν είχε αποδώσει τον Τζιμ με περιορισμένο, απλοϊκό λόγο, που τον έκανε να μοιάζει αφελής. Ο Έβερετ αντιστρέφει αυτήν την προσέγγιση. Εισάγει την έννοια των Ebonics, τον ιδιαίτερο γλωσσικό κώδικα των Αφροαμερικανών, με ιδιώματα, ρυθμό και εκφραστικά εργαλεία που αποτυπώνουν μια πλούσια πολιτισμική κληρονομιά. Τα Ebonics δεν είναι «σπασμένα αγγλικά», όπως συχνά έχουν υποτιμηθεί, αλλά ένας αυτόνομος τρόπος έκφρασης που φέρει μνήμη, αντίσταση και ταυτότητα.
Στο πρωτότυπο κείμενο, ο Έβερετ παίζει με αυτά τα επίπεδα: ο Τζιμ μιλάει «σπαστά» μπροστά στους λευκούς για να επιβιώσει, αλλά στον εσωτερικό του μονόλογο και στις ιδιωτικές στιγμές αναδύεται η πλήρης, εύστροφη και φιλοσοφημένη φωνή του. Αυτό το παιχνίδι με τη γλώσσα είναι από τα πιο σπουδαία επιτεύγματα του βιβλίου. Κι εδώ εντοπίζεται και το μοναδικό ίσως μειονέκτημα της ελληνικής μετάφρασης. Παρά την ευαισθησία και την καθαρότητα στην απόδοση της Μυρσίνης Γκανά, η ιδιαιτερότητα των Ebonics δύσκολα μεταφέρεται αυτούσια σε άλλη γλώσσα. Η απόχρωση ανάμεσα στο «παριστάνω τον αμόρφωτο» και στο «σκέφτομαι με ακρίβεια» κάποιες φορές ατονεί. Ακόμα κι έτσι, όμως, ο Έβερετ κατορθώνει να περάσει το μήνυμά του: η γλώσσα δεν είναι μόνο εργαλείο επικοινωνίας, αλλά και πεδίο καταπίεσης ή απελευθέρωσης.
Αυτό που μένει τελικά από το James δεν είναι μόνο η επανασύνδεση με μια κλασική ιστορία, αλλά η συγκλονιστική εμπειρία τού να βλέπεις έναν χαρακτήρα που ήταν σκιά να αποκτά οντότητα. Ο Έβερετ δεν γράφει μια απλή διασκευή. Γράφει ένα βιβλίο που συνομιλεί με το παρελθόν για να φωτίσει το παρόν. Ο Τζιμ γίνεται Τζέιμς και μέσα από τη μεταμόρφωσή του μας καλεί να ξανασκεφτούμε ποιοι μένουν στο περιθώριο της Ιστορίας και ποιοι έχουν το δικαίωμα να αφηγούνται.
Το φινάλε, που δεν θα αποκαλύψω, είναι συγκλονιστικό. Κλείνει τον κύκλο όχι με ηθικοπλαστικό τόνο, αλλά με μια γροθιά στο στομάχι και ταυτόχρονα με μια σπάνια τρυφερότητα. Εκεί καταλαβαίνεις ότι διάβασες ένα βιβλίο που θα μείνει.
Το μυθιστόρημα James δεν είναι απλώς μια «νέα εκδοχή» του Χάκλμπερι Φιν. Είναι ένα έργο που δικαίως κέρδισε το βραβείο Pulitzer 2025 και που θέτει τον Έβερετ στον πυρήνα της σύγχρονης αμερικανικής λογοτεχνίας. Ένα έργο που γεφυρώνει το χιούμορ με τον τρόμο, τη λογοτεχνία με την Ιστορία, την προσωπική εμπειρία με τη συλλογική μνήμη. Και πάνω απ’ όλα, ένα έργο που μας δείχνει πώς η λογοτεχνία μπορεί να αποδώσει φωνή σε όσους τη στερήθηκαν.
James
Percival Everett
μετάφραση: Μυρσίνη Γκανά
Ψυχογιός
352 σελ.
ISBN 978-618-01-6062-8
Τιμή €18,80
Αλεξία Βλάρα πολιτικός επιστήμονας και δημοσιογράφος
https://diastixo.gr/kritikes/xenipezografia/25221-james
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου