- Στυλιανή Παντελιά
Ένα σημαντικό κενό στον χώρο των εκδόσεων της μεταπολεμικής πεζογραφίας έρχεται να καλύψει η οριστική έκδοση, αναθεωρημένη από τον συγγραφέα, του εμβληματικού μυθιστορήματος Πολιορκία του Αλέξανδρου Κοτζιά (α’ έκδοση: 1953, β’ έκδοση αναθεωρημένη: 1961, γ’ έκδοση: 1976). Η προηγούμενη (2002) είχε στο μεταξύ εξαντληθεί. Σύμφωνα με το σημείωμα στο οπισθόφυλλο, «η σημερινή έκδοση για πρώτη φορά περιλαμβάνει τις γλωσσικές αναθεωρήσεις που έκανε ο συγγραφέας λίγο πριν από τον θάνατό του το 1992. Περιλαμβάνει, επίσης, εκτενή υπομνηματισμό του Μιχαήλ Σ. Καλαβρού, πλούσια ανθολογία κριτικών σημειωμάτων και επιλογικό σημείωμα της Ελένης Κεχαγιόγλου». Πρόκειται για το πρώτο μυθιστόρημα του Α. Κοτζιά, το οποίο καθορίζει την πορεία του συγγραφέα. Η Αριστερά χαρακτηρίζει το έργο «μαύρη πολιτική λογοτεχνία» (Δ. Ραυτόπουλος) για λόγους που θα φανούν στη συνέχεια. Η σημασία του πάντως αναγνωρίζεται μετά τη Μεταπολίτευση. Σύμφωνα με τη Μάρω Δούκα, παρουσιάζει «αποφλοιωμένη την πεμπτουσία της ανθρώπινης ψυχής και ολόγλυφη την αθέατη πλευρά της νεοελληνικής παθολογίας».
Η Βίκυ Πάτσιου τονίζει ότι είναι καθοριστική για τον συγγραφέα αλλά και τον αναγνώστη η αρχή του μυθιστορήματος (Χάρτης, τχ. 57, 2023). Στην προκειμένη περίπτωση ο συγγραφέας παρουσιάζει το θέμα in medias res. «Βγήκανε πάλι οι νοικοκυράδες και σφουγγίζουν απ’ τους τοίχους τα μεγάλα κόκκινα γράμματα […] ΘΑΝΑΤΟΣ ΣΤΟΝ ΠΡΟΔΟΤΗ ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΗ». Ο ασφαλίτης Μηνάς Παπαθανάσης, κεντρικό πρόσωπο και κλασικός αντιήρωας, «ταμπουρωμένος με τους άντρες του στα Σεπόλια» συγκρούεται θανάσιμα με ένοπλους της Αριστεράς. Το βιβλίο δομείται πάνω στην εξωτερική και εσωτερική του «Πολιορκία» από τις αντίπαλες δυνάμεις (τους εχθρούς, καθώς και τις αναμνήσεις και τις φωνές της συνείδησης). Τα βασικά επεισόδια χτίζονται πάνω στη δράση του ίδιου αλλά και των άλλων προσώπων, που κλιμακωτά οδηγούνται προς το αναπόφευκτο τέλος – και την κάθαρση. Όλα συμβαίνουν κατά τον τελευταίο χρόνο της γερμανικής Κατοχής. Πρόκειται για ένα έτος-μεταίχμιο ανάμεσα στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και τον Εμφύλιο. Το 1943 αρχίζει ο «τριακονταετής πόλεμος» (1943-1973) σύμφωνα με τον συγγραφέα («Δίχως να το καλονιώσουμε, ο πόλεμος αρχίνισε από πέρσι», σ. 17), που περιλαμβάνει τον εμφύλιο σπαραγμό, κρίσεις, δοκιμασίες και, ως καταλύτη, το Πολυτεχνείο. Η Ιστορία είναι ένα δράμα εν προόδω.
Οι προσθήκες συμπληρώνουν το κείμενο, το οποίο διαβάζεται απνευστί, παρά το οδυνηρό του περιεχόμενο.
Η πλοκή του έργου εξελίσσεται με βάση τον Πόλεμο που μαίνεται παντού και πάντα, στους δρόμους, στα σπίτια, στα γραφεία, στις γειτονιές, ακόμα και στον περίβολο της εκκλησίας και του σχολείου. (Οι τελευταίες λέξεις του βιβλίου είναι: «Ο Πόλεμος συνεχίστηκε».) Η μάχη σταδιακά μεταφέρεται στις πόλεις. Τον Παπαθανάση πλαισιώνει η ομάδα του από νεαρούς παρακρατικούς (με εξαίρεση τον «γέρο» Θεοδόση). «Ετούτοι οι δεκαπέντε άντρες που διοικούσε, ξεμοναχιασμένος στην απόμερη γειτονιά της Αθήνας, ήτανε το μοναδικό του στήριγμα» (σ. 201). Αλλού χαρακτηρίζονται ως «λεφούσι». Ο αναγνώστης μπορεί να θυμηθεί τους νεαρούς με τα μαχαίρια που απειλούν τον Θηραμένη κατά τη διάρκεια της δίκης του στα Ελληνικά του Ξενοφώντα. Οι άνθρωποι αυτοί με τα χαρακτηριστικά τους ονόματα, ο Αντώνης, ο Αναστάσης, ο Θύμιος, ο Σαράντης, ο Πελοπίδας, αποτελούν τους έμπιστους του αρχηγού, πριν τους καλύψει το σύννεφο της καχυποψίας. Υπάρχει άραγε προδότης ανάμεσά τους, που μπορεί δυνητικά να απειλήσει τη ζωή του Παπαθανάση; Όσο η ομάδα διευρύνεται με νέα πρόσωπα, τόσο ο κύκλος της αμφιβολίας μεγαλώνει. «Το πραγματικό του όνομα – ήτανε Σώτος ή Άγγελος […] σίγουρα τονε λένε Θόδωρο» (σ. 162).
Κεντρικό πρόσωπο μετά τον πρωταγωνιστή είναι ο κ. Διευθυντής, ο Μάριος Ισακίδης, το alter ego του. «Διδάκτωρ» κάποιου άγνωστου πανεπιστήμιου, «αλλιώτικος άνθρωπος», «ανώτερος», θεωρητικός, δίνει την κατευθυντήρια γραμμή στη δράση της ομάδας. Πρότυπό του ο «Ηγεμόνας» του Μακιαβέλλι. Αποτελεί, κατά τις περιστάσεις, αντικείμενο θαυμασμού ή μίσους. Αριβίστας, θυμίζει τον «Κομφορμίστα» (Il comformista) της γνωστής ταινίας του Μπερτολούτσι. Τους άνδρες πλαισιώνουν οι γυναικείες μορφές, η Χριστίνα, γυναίκα του Παπαθανάση, και η ψυχοκόρη Μαργαρίτα. Αυτές αναλαμβάνουν το βαρύ έργο της υλικής υποστήριξης της ομάδας που στρατοπεδεύει στο σπίτι τους και στη συνέχεια προχωρεί σε επίταξη και του διπλανού. Στόχος των ανδρών είναι η επιβίωση, αλλά και η πάταξη κάθε είδους «εχθρού». Συνδετικός τους κρίκος είναι το αίμα, που ρέει άφθονο και τους τριγυρίζει.
Την αναγκαστική ένταξη της στρατιωτικής ομάδας στο οικιακό περιβάλλον ακολουθεί η καταστροφή της γαλήνης και της ανθρωπιάς σε μια σειρά επεισοδίων. Πρώτο δείγμα η δολοφονία του Βασιλάκη Φωκά, κατά τη διάρκεια «ανάκρισης» από τον Παπαθανάση. Όταν η βία είναι ανεξέλεγκτη, ο άνθρωπος αποθηριώνεται. (Ο Θουκυδίδης στην Ιστορία του τονίζει τα δεινά του εμφυλίου.) «Τα λεπτά φεύγανε αργά, σε μια παράξενη, βασανιστική απροσδιοριστία, κι η ανάκριση συνεχιζόταν δίχως ενδιαφέρο, μέσα στον αυτοματισμό ορισμένων κινήσεων – όπως τα πετρωμένα χέρια του, που ανεβοκατεβαίνανε σαν σφυριές στη μαλακή σάρκα. Κι η σάρκα υποχωρούσε και ζυμωνόταν, ξανάβοντάς του κάτι ξερό στο λαρύγγι» (σ. 173). Το ίδιο μοτίβο της τυφλής βίας συνεχίζεται στις επιθέσεις που δέχεται η Μαργαρίτα, στην κατακρεούργηση του παπαγάλου (που ανήκει στον Παπαθανάση) από την ίδια, στην εκτέλεση της Χριστίνας. Πρόκειται για παράπλευρες απώλειες. Οι ρόλοι του θύτη και του θύματος εναλλάσσονται. Το παράλογο έχει εγκατασταθεί στο κέντρο της ύπαρξης («παράφρονες… ο κόσμος... είναι παράφρονες» μονολογεί ο Σαράντης τις τελευταίες του στιγμές, σ. 442).
Ένα πολιτικό μυθιστόρημα, που εκθέτει τις πολιτικοκοινωνικές διεργασίες οι οποίες εκτρέφουν τον εμφύλιο πόλεμο.
Ο Παύλος Ζάννας, στη μελέτη «Αλέξανδρος Κοτζιάς» της Μεταπολεμικής πεζογραφίας (Εκδόσεις Σοκόλη, 1988), παραθέτει το εισαγωγικό σημείωμα του μυθιστορήματος: «Στα 1943 άρχισε στην πατρίδα μας ένας πόλεμος. Μέσα στην καθολική, τη μεγάλη σφαγή που συνάρπαζε τότε τις καρδιές και τα πνεύματα, ετούτα τα “τοπικά”, τα “επεισοδιακά”, αγνοήθηκαν, σχεδόν αποριγμένα στο περιθώριο, καθώς μάλιστα βρισκόντανε […] ολωσδιόλου έξω από το “κλίμα της εποχής”. Οπωσδήποτε, αυτός ήτανε ο δικός μας ο πόλεμος. Γίνηκε εδώ, μέσα στις δικές μας εστίες, και με το δικό μας το αίμα καταβλήθηκε το βαρύ του αντίτιμο». Είναι ενδεικτικό το γεγονός ότι ο συγγραφέας προβάλλει τα τοπικά, τα επιμέρους, αντιηρωικά επεισόδια αντί για τα καθολικά, τα αναγνωρισμένα και ηρωικά. Η απόδοση του κλίματος της εποχής είναι χαρακτηριστική, αφού ο συγγραφέας είχε ζήσει από κοντά τα γεγονότα (γεννήθηκε το 1926, συμμετείχε στην ΕΠΟΝ). Δεν περιγράφει όμως τους ιδεολόγους, όσο τους ανθρώπους όλων των καταστάσεων, όπως ο κ. Διευθυντής («Είτε φύγουνε, είτε μείνουν οι Γερμανοί, εμείς οφείλουμε να κρατήσουμε την κατάσταση», σ. 22). Η Ιστορία συμβαδίζει με τα πρόσωπα, από τη Μικρασιατική Καταστροφή μέχρι την αποχώρηση των γερμανικών στρατευμάτων (και οδηγεί προς το παρελθόν, το Βυζάντιο). Στη συνέχεια, ο συλλογικός αφηγητής προβάλλει το διχαστικό αίσθημα ενός έθνους, καθώς και τον εσώτερο προσωπικό διχασμό των ηρώων (και αντιηρώων). Η διευρυμένη πλατιά νοούμενη πραγματικότητα μεταφέρει τους εξουσιαστικούς λόγους του παρακράτους, των δωσίλογων και της εθνικοφροσύνης παράλληλα με τις φωνές των ηττημένων, των θυμάτων της ιστορίας (Βίκυ Πάτσιου, όπ. παρ.). Ο αναγνώστης παρακολουθεί τον διττό αυτόν λόγο και το βλέμμα που εστιάζει «από χαμηλή σκοπιά» στα τεκταινόμενα. Ολοφάνερο σημείο τριβής είναι «η επιλογή του θέματος και του “ήρωα”, που την πολιτική του θέση υποτίθεται ότι υιοθετούσε ο Αλέξανδρος Κοτζιάς» (Π. Ζάννας). Αυτή είναι και η αφετηρία των αρνητικών κριτικών του Δ. Ραυτόπουλου και εν μέρει του Άλκη Θρύλου και του Ανδρέα Καραντώνη (βλ. εδώ, «Κριτικές»).
Η Πολιορκία είναι ένα πολιτικό μυθιστόρημα, που εκθέτει τις πολιτικοκοινωνικές διεργασίες οι οποίες εκτρέφουν τον εμφύλιο πόλεμο. Οι «ήρωες» είναι «θύτες και θύματα ενός απρόσωπου μηχανισμού που τους συνθλίβει» (Ζάννας). Σύμφωνα με τον Τίτο Πατρίκιο, ο συγγραφέας «μπόρεσε να αναδείξει τους ιδεολογικοπρακτικούς μηχανισμούς που για να συντηρηθούν πρέπει να εξοντώσουν όσους τους αντιστέκονται και που λειτουργώντας αναγκάζουν τους φορείς τους να καταστρέψουν κι όποιον θα μπορούσαν να αγαπούν, ακόμα και τον ίδιο τον εαυτό τους». Ο Παπαθανάσης βρίσκεται σε μία διαρκή διαδικασία αποδόμησης εαυτού και αυτοκαταστροφής. Η σκοτεινή πλευρά της ύπαρξής του κλιμακωτά διογκώνεται και τον συντρίβει. Η ενόρμηση θανάτου αποτελεί την ισχυρότερη τάση στον ψυχισμό των «ηρώων», μαζί με το ερωτικό ένστικτο. Αυτό οδηγεί τον Σαράντη, πρωτοπαλίκαρο του Παπαθανάση, στο μοιραίο ραντεβού με τη Φιλίτσα και στην εκτέλεσή του. Η Φιλίτσα θα εμφανιστεί πάλι μετά σαράντα χρόνια στον Ιαγουάρο (1987) έχοντας εξελιχθεί ως χαρακτήρας. Η μετακίνηση προσώπων μέσα στα μυθιστορήματα του Κοτζιά αποτελεί σαφές στοιχείο μοντερνισμού.
Μοντερνιστικό στοιχείο είναι ο εσωτερικός συνειρμικός μονόλογος που εκφράζει τα κύρια, αλλά και τα δευτερεύοντα πρόσωπα. Όλα έχουν έναν λόγο να εκφέρουν, άλλοτε μεστό άλλοτε απλοϊκό, ανάλογα με το ήθος τους. Κριτικοί όπως ο Άλκης Θρύλος δεν μπορούν να παρακολουθήσουν την «έκπτωση» του λόγου, κατά τη γνώμη τους, γιατί αυτός διακρίνεται από ειρωνεία, σαρκασμό, γελοιογραφία και παράδοξη αίσθηση του παράλογου και του κωμικού. Η έλλειψη ωραιοποίησης και το «πολυφωνικό και πολυγλωσσικό αποτέλεσμα» (Π. Ζάννας) προκαλούν τις αντιρρήσεις και του Καραντώνη. Η κριτική ωστόσο του Αλέξη Ζήρα στο Χρονικό (1977) προκαλεί έναν νέο κύκλο αναγνώσεων. Νέα τομή στην κριτική αποτελεί το Αφιέρωμα στον Αλέξανδρο Κοτζιά (Κέδρος, 1994), το οποίο διανοίγει τις αναγνωστικές προοπτικές. Ακολουθεί το βιβλίο του ίδιου, Αληθομανές χαλκείον. Η ποιητική ενός πεζογράφου (2004) μετά τον θάνατο του συγγραφέα.
Ενδιαφέρον κεφάλαιο αποτελούν οι επιδράσεις που δέχθηκε ο νεαρός τότε συγγραφέας. «Βιβλικές απηχήσεις» διακρίνει ο Μιχαήλ Σ. Καλαβρός (περ. Χάρτης, όπ. παρ.) Οπωσδήποτε διακρίνεται ο Ντοστογιέφσκι, τον οποίον ο Κοτζιάς μετέφρασε αργότερα (Έρη Σταυροπούλου, όπ. παρ.). Το υπόγειο του σπιτιού του Παπαθανάση, το οποίο είναι τόπος ανακρίσεων και μαρτυρίου, συμβολίζει τα σκοτεινά βάθη της ύπαρξης. Εκεί κατοικοεδρεύει στην αρχή η ομάδα του, πριν αναβαθμιστεί και εγκατασταθεί στο ισόγειο. Ο Κάφκα επίσης αφήνει το σημάδι του, αφού η Πολιορκία είναι ο κλοιός που σφίγγει το κεντρικό πρόσωπο, σύμφωνα με το καφκικό κλίμα. Η «ενοχή» της Χριστίνας είναι ανάλογης προέλευσης. (Διαδίδει ότι η ίδια ευθύνεται για τη σύλληψη πατριωτών, με αποτέλεσμα να εκτελεστεί.) Επιπρόσθετα, η ελληνική λογοτεχνική παράδοση αφήνει τα ίχνη της. Η επίδραση του Τερζάκη είναι ενδεικτική. Η Μενεξεδένια πολιτεία έχει μετατραπεί σε εφιαλτική πολιτεία: «Του φάνηκε πως έχει μπροστά στα πόδια του όλη την απέραντη πολιτεία, πως ακούει τον κρυφό της ανασασμό – ένα σιχαμερό θηρίο μ’ ανεχόρταγο στόμα που κυλιέται στο βούρκο, αίμα και λάσπη…» (σ. 440). Και αλλού: «Η Χριστίνα ήταν εξαντλημένη. Η αστροφεγγιά περνούσε από το τζάμι, έπεφτε πάνω στη θλιμμένη μορφή της. Η ματιά της νοσταλγική χανότανε ψηλά, στα βάθη του απείρου» (σ. 159). Πρόκειται για πιθανή αναφορά στις ευγενικές γυναικείες μορφές του πρεσβύτερου συγγραφέα. Ακόμα και η «προδοσία» της μικρής Μαργαρίτας, που καταστρέφει τα πάντα και δραπετεύει από το σπίτι-κολαστήριο, θυμίζει τη στάση των θετών παιδιών του Μιχάλη Παραδείση (Δίχως Θεό: 1951). Στο βάθος διαφαίνεται ο Φρόιντ, με το δίπολο έρωτας-θάνατος.
Συμπερασματικά, το μεγαλύτερο επίτευγμα του βιβλίου βρίσκεται στην ενσωμάτωση του τεράστιου βιωματικού υλικού. Το χειρόγραφο της Πολιορκίας (1947) που μελέτησε η Μαρία Ρώτα περιλαμβάνει 229 σελίδες – σε σχέση με τις 447 της παρούσας έκδοσης (597 συνολικά με τον Υπομνηματισμό, τις Κριτικές και το Επιλογικό Σημείωμα). Οι προσθήκες συμπληρώνουν το κείμενο, το οποίο διαβάζεται απνευστί, παρά το οδυνηρό του περιεχόμενο. Ο Υπομνηματισμός του Μιχαήλ Καλαβρού αποδεικνύεται εξαιρετικά χρήσιμος, ιδίως όσον αφορά στα ιστορικά γεγονότα. Το Επιλογικό Σημείωμα της Ελένης Κεχαγιόγλου είναι διαφωτιστικό ως προς τα φιλολογικά τεκταινόμενα. Για τη σφαιρική κατανόηση της εποχής ο αναγνώστης είναι απαραίτητο να καταφύγει σε ιστορικά βιβλία, όπως Οι δωσίλογοι του Μενέλαου Χαραλαμπίδη. Είναι δύσκολη πάντως –έως αδύνατη– «μια “αντικειμενική” και ουσιαστική παρατήρηση» των γεγονότων, όπως επιθυμεί ο συγγραφέας. Και αυτό γιατί στην Ιστορία παρεμβαίνει το στοιχείο του μύθου (μυθιστόρημα). Το ζήτημα είναι ότι ο αναγνώστης παρακολουθεί την αφήγηση από την αρχή μέχρι το τέλος, συμμερίζεται λίγο ή πολύ την τύχη των προσώπων και συγκροτεί από το συναρπαστικό αυτό ανάγνωσμα το παλίμψηστο μιας συγκλονιστικής εποχής.
Πολιορκία
Αλέξανδρος Κοτζιάς
Εκδόσεις Πατάκη
608 σελ.
ISBN 978-618-07-0453-2
Τιμή €20,90
https://diastixo.gr/kritikes/ellinikipezografia/25160-aleksandross-kotzias-poliorkia
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου