Δευτέρα 1 Αυγούστου 2016

Œdipe Roi de Sophocle – Théâtre Démodocos: direction Philippe Brunet

Photo LOT 
Œdipe Roi de Sophocle – Théâtre Démodocos
 direction Philippe Brunet

 Sommaire :

1. Le théâtre Démodocos
p. 2
2. Oedipe Roi, Sophocle
p. 2
3. Mise en scène
p. 5
4. Traduction
p. 6
5. Musique
p. 7
6. Chorégraphie
p. 8
7. Un théâtre masqué
p. 9
8. Adresses et contacts
p. 10

 1. Le Théâtre Démodocos

            Démodocos est l'aède aveugle à qui Ulysse fait remettre une escalope de porc, bien grasse, au banquet d'Alcinoos, en remerciement de ses chants. Au service de la communauté, l'aède homérique transmet les paroles traditionnelles.

            Sur ses traces, le Théâtre Démodocos, créé en 1995 sous le parrainage de Mme de Romilly, cherche à restaurer un lien entre le public et ces récits trop souvent réservés aux manuels scolaires. La compagnie a produit plus de 15 spectacles théâtraux, 20 récitals (poésie et chant en grec, latin et français) et de nombreuses conférences, ateliers, pour la plus grande joie des spectateurs qui ont eu le plaisir de les accueillir dans les quelque 300 représentations organisées jusqu'ici, en France et en Grèce (Perses au Pirée en 2002, Circé à Egine en 2004, Iliade en différents lieux d'Athènes en 2006, Bacchantes en 2013 à Stimphalia et environs d'Epidaure), sur l'invitation du club de l'Unesco et du Pirée.

            Faire entendre les langues grecque et latine dans leur scansion originelle, les rythmes de l'épopée, de la tragédie, de la comédie, les faire renaître dans le français et redécouvrir ainsi les possibles de sa propre langue, tel est le double but de ce théâtre. Car le Théâtre Démodocos, c'est aussi une « école de traduction ». Nombre de ses  aèdes, comédiens et chanteurs suivent l'exemple d'André Markowicz, qui, comme les poètes de la Renaissance ou les poètes allemands ou russes, a tenté de reproduire en français le rythme des vers latins (Le Livre de Catulle, L'Âge d'Homme, 1985).

            Voici ce qu'écrit Philippe Brunet, Directeur artistique du festival des Dionysies, créé en 2006, et metteur en scène de la troupe, dans l'édito de la dernière édition du festival : « Ils ont joué Eschyle, Sophocle, Aristophane, Euripide, Plaute. Ils ont embrassé la langue grecque et latine, ils ont joué en V.O. Et laissé cette langue dériver dans la leur. Bientôt la langue de substitution est devenue plus mûre. La langue française s'est réveillée, elle a crié, elle a rêvé de lointaines scansions, et les a fait descendre jusqu'aux acteurs. »

            Centre de recherche fondé dans sa dimension scientifique et académique, mais aussi de création, le Théâtre Démodocos tend, depuis vingt ans maintenant, à renouer avec la choreia grecque, présentant un spectacle théâtral qui allie le chant, la danse, la musique, la déclamation et fait résonner les textes de l'Antiquité dans nos oreilles et nos cœurs d'aujourd’hui.

 2. Œdipe Roi, Sophocle

            Pour ces représentations exceptionnelles dans les théâtres de Salamine et de Kéa (Krathaia), le Théâtre Démodocos présente une tragédie de Sophocle rattachée au cycle thébain :  Œdipe Roi.

 Traduction et mise en scène : Philippe Brunet
Musique : François Cam
Chorégraphie : Fantine Cavet-Radet
Masques : Guillaume Le Maigat et Céline Radet
Costumes Florence Kukucka


Personnages :

SUPPLIANTS, CHŒUR DES VIEILLARDS THEBAINS
Maël Bailly, Sarae Durest, Elise Haddad,  Georgiana Hatara, Violette Hu, Armelle Nicolas, Martin Rellé, David Suzanne
PRÊTRE DE ZEUS
Daniel Rasson
ŒDIPE
Philippe Brunet
CREON
Henrri de Sabates
TIRESIAS
Gilles de Rosny
JOCASTE
Susie Vusbaumer
MESSAGER CORINTHIEN
Alexandre Michaud
GARDE DE LAÏOS
Daniel Rasson
SERVITEUR
Hubert Devos

Avec la participation de Geoffrey Hazard au prologue, qui dira un texte en grec moderne.

Structure de la pièce et déroulé du spectacle  (durée 1H45)

Prologue :
Devant la peste qui frappe le pays, le prêtre de Zeus, accompagné d'un groupe d'enfants,vient en suppliant chercher de l'aide auprès d'Œdipe, le roi vainqueur de la Sphinx et sauveur de la cité.
Créon, missionné par Œdipe,  rapporte alors l'oracle de Delphes : il faut chasser du pays la souillure qui s'y nourrit.
Parodos  :
Entrée du Chœur de vieillards thébains. Le Chœur se lamente et adresse des prières aux dieux.
Premier épisode :
Œdipe s'adresse au Chœur, lance des imprécations contre le meurtrier de Laïos et ordonne à quiconque ayant quelque information de la rapporter au plus tôt.
Le divin devin, Tirésias, arrive. Malgré ses réticences, Tirésias est contraint de répondre à Œdipe et lui annonce qu'il est le criminel qui souille le pays. Œdipe refuse de le croire et voit en la personne du sage un complice de Créon prêt à tout pour reprendre le pouvoir.
Premier stasimon :
Le Chœur, troublé par les propos du devin Tirésias, ne sait quoi penser. Reconnaissant à Œdipe d'avoir libéré Thèbes de la Sphinx, il ne peut lui imputer un crime. 
Second épisode :
Créon entre en scène. Il vient s’enquérir auprès du chœur de la véracité des accusations portées par Œdipe à son égard. La colère d' Œdipe éclate à la vue de Créon. Les deux hommes s'affrontent – c'est l’agôn –  sous le regard du Chœur attentif aux arguments de Créon. 
Jocaste sort du palais et tente de mettre un terme à la querelle des deux hommes. Créon fait le serment de son innocence. Dans le commos, le Chœur se désole et appelle à la raison Œdipe qui refuse de l'écouter. Dans l'antistrophe, il demande à Jocaste son aide en l'emmenant au palais. Jocaste interroge Œdipe sur l'origine de son ressentiment. Pensant le rassurer en lui expliquant pourquoi il ne faut pas croire dans les oracles, elle révèle en grec les circonstances de la mort de Laïos. Œdipe traduit son propos en français et le récit qui le traverse fait naître en lui les pires craintes. Il fait mander le seul témoin du meurtre de Laïos, un berger, pour en avoir le cœur net. 
Second stasimon :
Le chœur s'épouvante du scepticisme de ses rois à l'égard des oracles, s'interroge sur  Œdipe et dénonce quiconque fait preuve de démesure.
Troisième épisode :
Jocaste s'apprête à faire des offrandes à Apollon, le Chœur entonne un hymne de Delphes à Apollon (morceau de musique grecque retrouvé par l’archéologie) quand il est interrompu par l'arrivée d'un Messager.
Ce dernier vient de Corinthe pour annoncer la mort de Polybe.
Jocaste fait appeler Œdipe afin que cette nouvelle le délivre de ses craintes. Le Messager révèle alors à Œdipe l'origine de son nom, et, pensant le rassurer, lui annonce que lui-même l'a remis, nourrisson, à Polybe. Il tenait l'enfant des mains d'un berger de l'entourage de Laïos. Œdipe demande au Chœur l'identité de ce berger, mais il prétend que seule Jocaste saurait le reconnaître. Consciente du mal qui les atteint, Jocaste tente de dissuader Œdipe de poursuivre ses investigations sur sa naissance. Mais ce dernier refuse de voir la tragédie qui se trame, et persévère.
Troisième stasimon :
Le Chœur s'interroge sur la naissance d' Œdipe.
Quatrième épisode :
Le vieux Garde arrive, reconnu par le Chœur et le Messager corinthien. Il commence par se taire mais sous la menace finit par parler et révèle la véritable naissance d'Œdipe le jetant ainsi dans le malheur.
 
Oedipe Roi, Quatrième épisode.
Oedipe sur la scène, le messager corinthien et le garde de Laïos dans l'orchestra.
(photo E. Durest)
 Quatrième stasimon :
Le Chœur pleure sur le sort d'Œdipe.
Exodos :
Un esclave rapporte comment, en proie au malheur, Jocaste s'est pendue à une corde et Œdipe s'est crevé les yeux avec les broches du vêtement de celle qui fut sa mère et son épouse. Il annonce la venue d'Œdipe.
Le Chœur l'accueille dans un passage en anapestes.
Œdipe crie son malheur en grec tandis que le Chœur lui répond en français.
Œdipe, dans un long monologue, explique son geste et demande à disparaître aux yeux des mortels.
Créon arrive et accède à la demande d' Œdipe : être conduit dans le Cithéron et « voir » une dernière fois ses filles.
  
3. Mise en scène, par Philippe Brunet, metteur en scène.

                a. Un théâtre bilingue

            Comme dans les précédents spectacles (A quand Agamemnon ?, Les Perses, Bacchantes), la mise en scène articule les deux langues, l’ancienne (grec) et la moderne, le français d’aujourd’hui, rythmé et scandé.
            Jocaste, dans l'intimité avec Œdipe, se met à parler la langue grecque, et Œdipe comprend et traduit, comme si se révélait le lien intra-utérin qui relie l'enfant à la mère qui le porte.
            Cette idéalisation du grec ne se fait pas au détriment du français, qui reste très proche rythmiquement du grec, puisque la traduction cherche à en reproduire la structure. Le français est l’objet d’un retour à une scansion rythmée, ou même chantée-parlée à la manière de certains acteurs du TNP de J. Vilar dans les années 60.
           

            b. Le Chœur

            Le Chœur est dépositaire de la mémoire thébaine. Il est donc normal qu'il soit davantage du côté de la mémoire fondamentale, comme il est aussi, par-delà les conflits qui opposent les personnages, du côté de l'harmonie, de l'ordre cosmique. Il chante donc en grec ancien. Et le Chœur danse, comme son nom l’indique d’abord. La mise en scène du Chœur sera entièrement renouvelée pour la représentation au théâtre Euripide de Salamine : le Chœur, sur l'orchestra circulaire, absorbera les personnages dans son espace.


            c. La danse

            Toute la parole grecque au théâtre est poétique, c'est-à-dire rythmiquement calibrée pour le pas, le geste et la voix. On ne peut séparer le corps et l'esprit. La séparation du texte et du corps marque la naissance du théâtre moderne. Revenir au corps a été un des gestes tentés par les pédagogues et les metteurs en scène du XXe siècle (P. Brook, A. Mnouchkine, J. Lecoq etc.) ; l'originalité du Théâtre Démodocos est de retrouver l'alliance des deux à la source antique, en partant du texte, un peu à la manière de ce qui a été fait ces vingt dernières années pour le théâtre baroque (Eugène Green).
            Selon les lieux où les pièces sont jouées, le Chœur évolue ou non sur un espace autonome, l’orchestra des théâtres antiques. Voilà pourquoi Démodocos joue ce spectacle au théâtre romain d'Argentomagus (août 2015) ou à Vaison-la-Romaine (10 juillet 2016) ou en Grèce sur des orchestra antiques (Krathaia) ou de conception néo-antique, comme à Salamine.


            d. L’interprétation

            En quelques mots, ce travail sur l’harmonie permet de mettre en scène contradictoirement les conflits qui ne sont pas des conflits existentiels, mais des désordres causés dans le monde à la suite de fautes tragiques ou de désaccord avec les dieux. Le rituel théâtral est toujours un recommencement, un re-jeu. On ne feint pas d’être naïvement dans le présent et de découvrir le malheur. Tout a déjà été joué. Tout le monde connaît la fin. Le mythe revit par le théâtre et suscite une adhésion profonde. Cette renaissance dionysiaque, profondément liée au culte du dieu Dionysos, fait de ce dispositif spectaculaire qui montre en réalité autant qu’il cache (d’où les récits narrant les épisodes hors-scène) l’occasion d’une vraie ferveur, d’une délivrance spirituelle et émotionnelle pour le public réuni autour de la scène.
            Une certaine vérité, absente le plus souvent des écrans omniprésents dans la vie quotidienne, est recherchée dans l’écoute directe (où c’est bien l’acteur qui écoute, dans le public, l’écho du spectacle), et dans le risque de l’aventure théâtrale.


            e. Les acteurs

            Sans eux, rien ne peut être joué. D’où qu’ils viennent, les acteurs de la compagnie partagent une culture et une passion qu’ils acquièrent avec le temps. Avant, on ne sait pas scander. Après, on sait, et le travail commence. On ne peut monter un spectacle en deux mois à moins d’avoir des acteurs qui connaissent la nature du travail spécifique mené par la compagnie. Masque, geste, danse, chant, poésie, tous ces aspects du travail peuvent être appris dans des ateliers de la compagnie, qui fait travailler des jeunes, étudiants en lettres, jeunes comédiens, parfois confirmés, et même des seniors, sans aucune exclusive.

 4. Traduction

            La traduction d'Œdipe Roi, inédite, est de Philippe Brunet.
            C'est une traduction métrique, elles respecte la scansion du grec, pour les passages parlés, et même souvent pour les passages chantés.
            Prenons pour exemple les premiers vers de la pièce, des trimètres iambiques dont voici un petit rappel des règles de scansion.

 Le trimètre iambique :

Comme son nom l'indique, le trimètre iambique est constitué de trois mètres, chacun d'entre eux de deux pieds, principalement des iambes.

u - / u - / u - /u - / u - / u -
- - /       / - - /      / - - /

 1 mètre


u - = l' iambe, pied composé de deux syllabes, une brève suivie d'une longue
- - = le spondée, pied composé de deux syllabes longues
u u u = le tribraque, pied composé de trois syllabes courtes (peut figurer aux cinq premiers pieds)
u u - = l'anapeste, pied composé de trois syllabes, deux brèves suivies d'une longue (plus fréquent en français qu’en grec)
- u u = le dactyle, pied composé de trois syllabes, une longue suivie de deux brèves (rare en français)

]]W te/kna, Ka/dmou tou= pa/lai ne/a trofh/
 -   -  / u    -   /  -     -   / u   -  / u - /  u   -
Enfants, nouvelle descendance du vieux Cadmos,
ti/nav poq' e#drav ta/sde moi qoa/zete
 u  -  /   u   - /   -     -   / u  -  / u - / u u
Pourquoi vous bousculer sur les marches de mon palais,
i(kthri/oiv kla/doisin e)cestemme/noi ;
u  - / u -  /    u  -  / u - / -   -  /u  -   
Avec ces rameaux de suppliants autour du front ?

Dans l'exemple ci-dessus, les syllabes en gras marquent la dernière syllabe de chaque pied. On y retrouve bien les six pieds constitutifs du trimètre iambique.

            La diction du texte s'en voit ainsi modifiée. Le spectateur, attentif, peut sentir le rythme des vers grecs, pénétrer l'univers de la tragédie dans sa rythmique, en saisir plus finement la construction. Le travail du récitatif par les comédiens laisse entrevoir dans le français une mélodie, comme une réminiscence de la langue grecque, langue oubliée qui se rappelle à nous. La scansion n'est alors plus une accumulation de petits signes portés sur le texte mais un rythme, un souffle, qui porte les vers du poète.

            Les passages en grec sont déclamés selon les règles de la prononciation restituée que Stephen G. Daitz, qui nous a quittés il y a peu, a instituées et transmises. Cette prononciation, que d'aucuns jugent artificielle, a le mérite de faire entendre les accents, les aspirations, les longueurs de syllabes. Pour quiconque est habitué à la prononciation érasmienne, entendre le grec prononcé ainsi, c'est l'entendre pour la première fois.

 5. Musique, par François Cam, compositeur.

            La musique d’Œdipe Roi est composée à partir d’échelles de sons qui sont attestées ou susceptibles de l’être par les témoignages directs de l’Antiquité que sont les traités théoriques ou l’organologie (l’étude des instruments de musique). Nous parlons d’échelles car la notion de gamme n’a aucun sens pour les musiciens de l’Antiquité classique. Les Grecs donnaient à ces échelles différents noms : harmonies, tropes - pour les plus fréquents.

            Une fois l’échelle choisie pour tel ou tel chant (les raisons de ce choix nous emmèneraient trop loin ici – elles ont partie liée au contexte littéraire & artistique du passage chanté), le mélos composé doit tenir compte de deux paramètres : les quantités syllabiques (l’alternance des syllabes longues et brèves) et la qualité de la courbe accentuelle de chaque vers.

            En effet le poème qui nous reste de ce qui autrefois était chanté a conservé de façon explicite le rythme et le mouvement de la voix, caractéristique très fameuse et précieuse de la notation des phonèmes grecs. A partir de ces quantités prosodiques et de ces accents notés au-dessus des syllabes et en fonction de l’échelle retenue, on commence alors à pouvoir travailler et imaginer des solutions méliques.

            Dans cette recherche tous les éléments ont leur importance et concourent à trouver de bonnes formules, de beaux chants, et notamment la chorégraphie. En établissant un schéma des pas et des mouvements des choreutes apparaissent plus clairement certains points où le mélos peut tourner, stationner ou prendre une direction tout à fait différente de la séquence précédente, et ce même à l’intérieur d’une strophe.

 6.  Chorégraphie, par Fantine Cavé-Radet, chorégraphe.
           
             Les textes métriques des tragédies grecques consistent en une alternance de syllabes brèves et de syllabes longues qui s'enchaînent dans un ordre bien défini. Ces enchaînements s'appellent des cellules métriques. L'écriture de chorégraphies propose une transposition de ces cellules métriques en pas, tout en prenant en compte les différentes façons de poser les pieds selon les temps forts, les temps faibles, les valeurs longues et les valeurs brèves de la langue grecque ancienne. 

            Dans les tragédies antiques, c'est le chœur qui possède le plus de parties chantées et dansées. Puisque l'orchestra, la partie du théâtre dans laquelle évolue le chœur, est circulaire, les chorégraphies sont donc écrites de manières à faire danser circulairement les choreutes : les danses sont en accord avec l'espace dans lequel elles ont lieu.

            Quelques personnages dansent aussi : c'est le cas d' Œdipe. Les danses ne sont plus chorales : l'acteur effectue une danse en soliste, il ne scande pas seulement le texte grec avec la voix, mais aussi avec les pieds.
            Tandis que les pieds battent le rythme, le haut du corps se meut en diverses postures évoquant l'atmosphère du moment : par exemple, une attitude hiératique avec les bras vers le ciel est adoptée en cas d'invocation aux Dieux, alors que pour d'autres chorégraphies à caractère plus satyrique, les danseurs se transforment en silènes.


            Quelques exemples de transpositions chorégraphiques des rythmes de la langue grecque :
            L'iambe, soit la plupart du temps l'alternance d'une syllabe brève et d'une syllabe longue, est transposé dans les pieds par l'alternance du pied droit et du pied gauche. Pour la syllabe brève qui est un temps faible, le pied est tout simplement posé sur le sol ; elle est battue différemment du temps fort de la syllabe longue car, pour cette dernière, le pied frappe le temps avec le talon et matérialise la longueur de la syllabe en étant projeté vers l'avant.

            Les dactyles de la parodos d' Œdipe Roi qui sont dansés par le chœur des vieillards ont été transposés en pas de danse qui permettent de présenter une chorégraphie circulaire : les choreutes dansent en cercle, le cercle avance harmonieusement sur la droite ou sur la gauche grâce à un pas qui décrit un arc de cercle latéral. Ce pas circulaire est la transposition de la syllabe longue initiale du dactyle, pour les deux syllabes brèves qui suivent, les deux pieds sont tout simplement posés sur le sol alternativement.
            Le dochmie, sous ses formes diverses et variées, est le mètre qui exprime le pathos. Le danser de manière circulaire serait contraire à ce type de mètre. C'est notamment le personnage d'Œdipe qui danse sur ce rythme. Là encore, l'alternance des pieds est primordiale pour transposer énergiquement le rythme du texte grec : les dochmies sont frappés par les pieds qui battent alternativement le sol avec vigueur.
            Reconstruire des chorégraphies basées sur l'alternance et la battue des pieds sur les mètres grecs permet un nouvel aperçu des textes de ces tragédies à la lumière des lois du rythme.
           7. Un théâtre masqué

             Conformément au spectacle antique, la tragédie est jouée avec des masques.

            Les masques d' Œdipe Roi sont réalisés en bois par le sculpteur Guillaume Le Maigat et peints par Céline Radet. Ceux du Chœur sont laissés neutres. Tous différents, et non pas copies conformes comme on fait d'habitude par un procédé de moulage, ils expriment la diversité du théâtre à travers une identité de vieillards citoyens.  

            Céline Radet a réalisé au préalable une série de dessins, puisant son inspiration dans les masques de Lipari. En effet, on a retrouvé une extraordinaire collection de masques et de statuettes de théâtre dans des tombes des IVème et IIIème siècles. Conservée dans le musée Éolien de Lipari en Sicile, elle témoigne du culte de Dionysos présent dans l'art funéraire de la Grande Grèce. Certains de ces masques représentent des genres (la tragédie, la comédie, le drame satyrique), d'autres des types (le vieux, le jeune héros, la courtisane).

            Expérimentés depuis plusieurs années par la troupe, les masques de Guillaume Le Maigat sont à la fois expressifs et ouverts : ils n'enferment pas le personnage dans un état, une émotion, un caractère mais se laissent modeler une nouvelle fois par la voix et le corps du comédien. Ils prennent alors vie et endossent le caractère du personnage.

            C'était un rêve de Philippe Brunet que d'avoir des masques comparables aux masques japonais de nô (un tel masque de nô est utilisé dans la mise en scène des Perses pour l'Ombre de Darios) ou de gigaku, issus eux-mêmes des traditions théâtrales dionysiaques qui se sont propagées à l'issue des conquêtes d'Alexandre le Grand dans toute l'Asie. Cette collaboration a commencé avec le projet des Bacchantes et se poursuit.          
 
Œdipe Roi, Deuxième épisode. Œdipe – Jocaste (photo E. Durest)
 Le jeu avec masque comporte ses spécificités et nécessite un travail particulier du comédien.

            La voix du masque n'est pas celle de l'acteur : à lui de modifier son timbre en fonction du personnage qu'il interprète et de tenir compte de la résonance comme de la résistance qu'offre le masque.

            Le jeu implique aussi le corps. Bien difficile de dire d'où vient la voix quand les lèvres du comédien restent cachées dans l'ombre du masque. C'est alors au geste de prendre la parole. Les textes sont en quelque sorte « signés » par le comédien qui parle, c'est un nouvel alphabet, une nouvelle grammaire qui se construisent peu à peu et se présentent au regard. Ainsi, Œdipe  peut-il être représenté par un tour de la main au niveau de la tête, donnant à voir celui qui a résolu l'énigme de la Sphinx, ou par les deux mains recouvrant les yeux, illustrant alors celui qui n'a pas su voir la vérité qu'il cherchait tant.

 8. Adresses et contacts

            a. Adresses :
Le festival des Dionysies : http://www.dionysies.org
Le café homérique : http://homeros.fr/

Les partenaires du festival des Dionysies :
http://www.culture.paris-sorbonne.fr

            b. Contacts :

contact Philippe Brunet : philippepar@gmail.com
tel 06 87 325 57 71
adresse courrier 1171 route des Méandres 76530 Mauny
Programmation : theatredemodocos@gmail.com

            c. dates prochaines de la compagnie Démodocos

L'Hymne au Soleil de Mésomède, chorégraphie, 25 juin 2016, 17h, Jardin des Plantes

Oedipe roi, Vaison-la-Romaine, théâtre du Nymphée, 10 juillet 2016, 7h30 (http://hadrien2000-vaisontheatreantique.net/10-juillet-oedipe-roi-de-sophocle/)

Télémaque, Vaison-laRomaine, théâtre du Mas St Quenin, 11 juillet 2016

Lysistrata, Vaison-la-Romaine, théâtre du Mas St Quenin, 11 juillet 2016

Sept contre Thèbes, Argentomagus, festival Milliaires, 8 août 2016, 19h

Oedipe roi, théâtre Euripide de Salamine, 22 août 2016, 21h

Oedipe roi, théâtre antique de Krathaia, Kea, 26 août 2016 (sous réserve)




Σάββατο 30 Ιουλίου 2016

Πώς προφέρονταν τα αρχαία ελληνικά

Πώς προφέρονταν τα αρχαία ελληνικά.
Άλλα γράφουμε και άλλα προφέρουμε.
Ήρθε η ώρα να μιλήσουμε πιο συστηματικά για ένα ζήτημα που μας απασχόλησε και σε προηγούμενα κεφάλαια: το ζήτημα της προφοράς των αρχαίων ελληνικών. Τα αρχαία ελληνικά δεν προφέρονταν όπως τα νέα ελληνικά.
Με άλλα λόγια, η ελληνική γλώσσα και οι φθόγγοι της άλλαξαν μέσα στα δυόμισι χιλιάδες χρόνια που χωρίζουν τα αρχαία από τα νέα ελληνικά. Πώς το ξέρουμε αυτό; Πρώτα πρώτα, αν προσέξουμε τον τρόπο που γράφουμε τα ελληνικά σήμερα θα δούμε (το έχουμε ήδη πει) ότι άλλα γράφουμε και άλλα προφέρουμε. Γράφουμε παιδί, όμως δεν προφέρουμε [paiδi] αλλά [pεδί], Γράφουμε ίδιος, ήλιος, ύφος, είμαι, οίστρος, υιοθεσία, αλλά η αρχή των λέξεων αυτών, παρά τα διαφορετικά γράμματα, προφέρεται με τον ίδιο τρόπο: [i]. Λέγαμε νωρίτερα ότι αυτό συμβαίνει γιατί εξακολουθούμε να χρησιμοποιούμε έναν τρόπο γραφής που είναι ιστορικός, δηλαδή καταγράφει μια παλιότερη προφορά. Στα αρχαία ελληνικά τα γράμματα (ή οι συνδυασμοί γραμμάτων) ι, η, υ, ει, οι, οι αντιστοιχούν σε διαφορετικές προφορές, σε διαφορετικούς φθόγγους. Μέσα στην πορεία του χρόνου η προφορά άλλαξε: τα ι, η, υ, ει, οι, υι κατέληξαν να δηλώνουν τον ίδιο φθόγγο, το [ΐ]. Η προφορά άλλαξε, αλλά εξακολουθούμε να γράφουμε σαν να μην άλλαξε. Έτσι, άλλα γράφουμε και άλλα προφέρουμε.
Αυτό δεν συμβαίνει μόνο στα ελληνικά αλλά και σε πολλές άλλες γλώσσες. Σκεφτείτε το αγγλικό I ‘εγώ’: γράφεται i και προφέρεται [ai]. Τί σημαίνει αυτό; Σημαίνει, όπως στα ελληνικά, ότι η γραφή Ι ‘εγώ’ αντανακλά μια παλιότερη προφορά [ί] που άλλαξε: το i από [ϊ] έγινε [ai]. Η προφορά άλλαξε αλλά δεν άλλαξε η γραφή. Η προφορά, λοιπόν, αλλάζει, αλλά κρατιέται η παλιά γραφή, που αντανακλά μια παλιά προφορά. Αν αρνηθούμε να το δεχθούμε αυτό, τότε διαβάζοντας ένα αρχαίο ελληνικό κείμενο που περιγράφει το βέλασμα των προβάτων (βή βή) θα πρέπει να υποστηρίξουμε (όπως είπαμε σε προηγούμενο κεφάλαιο) ότι τα πρόβατα βέλαζαν διαφορετικά στην αρχαιότητα απ’ ό,τι σήμερα: έκαναν [νί νί] (όπως προφέρονται το β και το η στα νέα ελληνικά) και όχι μπέε μπέε [bee bee].
Αλλά αυτό είναι παράδοξο. Τα πρόβατα βέλαζαν τότε με τον ίδιο τρόπο όπως και τώρα, έκαναν [bee bee]1 αυτό που άλλαξε είναι η σχέση γραμμάτων και φθόγγων: το β στα αρχαία ελληνικά προφερόταν |b] όπως το αγγλικό b και το η προφερόταν [ee], ήταν μακρό. Λέγαμε ότι αυτό είναι ένα παράδειγμα των στοιχείων που χρησιμοποιούμε για να «ανακαλύψουμε» πώς προφέρονταν τα αρχαία ελληνικά. Είχαμε δει και άλλα παρόμοια και θα τα ξαναθυμηθούμε σε λίγο. Αλλά υπάρχουν και άλλου είδους πληροφορίες που χρησιμοποιούμε για τον ίδιο λόγο: (α) οι πληροφορίες που μας δίνουν οι ίδιοι οι αρχαίοι όταν μιλούν για την προφορά της γλώσσας τους- (β) η μορφή που παίρνουν οι αρχαίες ελληνικές λέξεις όταν τις δανείζονται άλλοι, σύγχρονοι με τους αρχαίους, λαοί (π.χ. οι Ρωμαίοι). Θα τα δούμε αυτά πιο αναλυτικά σε λίγο.
Αλλά πριν μπούμε σε λεπτομέρειες, θα πρέπει να ξεκαθαρίσουμε τί εννοούμε όταν μιλάμε για το πώς προφέρονταν τα αρχαία ελληνικά. Για ποια εποχή μιλάμε και για ποια μορφή των αρχαίων ελληνικών. Μιλάμε για τον 5ο και 4ο αιώνα π.Χ. και για τη διάλεκτο της Αθήνας, την αττική διάλεκτο. Στην αρχαία εποχή δεν υπήρχε μια κοινή γλώσσα, όπως υπάρχει σήμερα στην Ελλάδα. Υπήρχε μια ποικιλία διαλέκτων. Κοινή γλώσσα θα αναπτυχθεί στην εποχή που αρχίζει με τις κατακτήσεις του Μ. Αλεξάνδρου, στην ελληνιστική, όπως λέμε, εποχή. Και η κοινή αυτή γλώσσα βασίστηκε στη διάλεκτο της Αθήνας, την αττική διάλεκτο, που είχε το μεγαλύτερο γόητρο, γιατί ήταν διάλεκτος που μιλιόταν, και γραφόταν, στην πιο ισχυρή πόλη-κράτος της αρχαίας Ελλάδας. Γι’ αυτό, μιλώντας για την προφορά των αρχαίων ελληνικών, μιλάμε κυρίως για την προφορά της αττικής διαλέκτου της κλασικής εποχής, του 5ου κυρίως αλλά και του 4ου αιώνα π.Χ.
Φωνήεντα
2.1          Μακρά και βραχέα
Λυτό που έχει σημασία να θυμόμαστε είναι ότι τα φωνήεντα της αρχαίας ελληνικής είχαν ένα χαρακτηριστικό που απουσιάζει από τα νέα ελληνικά: χωρίζονταν σε μακρά και βραχέα, σε φωνήεντα δηλαδή «μακριά» και «σύντομα». Τί σημαίνουν αυτά τα επίθετα; Σημαίνουν ότι το βραχύ, «κοντό», φωνήεν είχε μικρότερη διάρκεια άρθρωσης από το μακρό. Όσοι ξέρουν αγγλικά, θα αναγνωρίσουν την ομοιότητα με αυτή τη γλώσσα. Στα αγγλικά οι δύο λέξεις shit και sheet διαφέρουν κατά το ότι η πρώτη προφέρεται με ένα «σύντομο», βραχύ [i] (και σημαίνει ‘κακά’), ενώ η δεύτερη προφέρεται με ένα μακρύ [ϊ], προφέρε-ται δηλαδή [shiit] (και σημαίνει ‘σεντόνι’). Επειδή δεν έχουμε τη διάκριση αυτή στα νέα ελληνικά, συνήθως δυσκολευόμαστε να προφέρουμε διαφορετικά τις δύο αυτές λέξεις, με αποτέλεσμα μια σύγχυση που μπορεί να μας βάλει σε μπελάδες. Το ίδιο συμβαίνει με τις αγγλικές λέξεις ship ‘πλοίο’ και sheep ‘πρόβατα’. Η πρώτη προφέρεται με ένα βραχύ, «σύντομο» [i] και η δεύτερη με ένα μακρύ [ί], δηλαδή με ένα [i] που η άρθρωσή του διαρκεί περισσότερο [shiip].
2.2          Η, Ε, ΕΙ
Κάπως έτσι γινόταν και στα αρχαία ελληνικά. Θυμηθείτε πάλι το παράδειγμα βή βή, που δηλώνει το βέλασμα των προβάτων. Το γράμμα η (στα κλασικά χρόνια χρησιμοποιούσαν μόνο κεφαλαία γράμματα, δηλαδή Η για την περίπτωση που συζητάμε) αντιστοιχεί σε ένα μακρύ [e], δηλαδή [ee]. Το βραχύ αντίστοιχό του είναι το ε (δηλαδή Ε). Στα αρχαία ελληνικά υπήρχε και ένα ακόμη μακρό [e], που γραφόταν ει (δηλαδή ΕΙ)· αρχικά προφερόταν όπως γραφόταν, αλλά αργότερα, στον 5ο αιώνα π.Χ., κατέληξε να προφέρεται σαν ένα μακρό [e]. Η διαφορά του από το άλλο μακρό [ej, το Η, είναι ότι προφερόταν πιο κλειστά, δηλαδή με μικρότερο άνοιγμα του στόματος. Έτσι, η διαφορά στην προφορά των δύο λέξεων ήδη και είδη ήταν ότι και οι δυο άρχιζαν με ένα μακρό [e] = [ee], αλλά στην πρώτη λέξη το [ee] = Η προφερόταν με πιο ανοιχτό το στόμα απ’ ό,τι στη δεύτερη λέξη, όπου [ee] - ΕΙ. Αυτό το κλειστό μακρό [e] (που γράφεται ως ΕΙ) θα συμπέσει αργότερα με το μακρό [ΐ] και έτσι θα προκόψει η νεοελληνική προφορά ει = [ί].
2.3          Ο, ΟΥ, Ω
Η διαφορά μεταξύ του όμικρον και του ωμέγα είναι, πάλι, ότι το πρώτο αντιστοιχεί σε έναν βραχύ φθόγγο, ενώ το δεύτερο σε έναν μακρό, έναν φθόγγο δηλαδή που διαρκεί περισσότερο, — [οο]. Πώς το ξέρουμε αυτό; Μια πηγή είναι λέξεις που δηλώνουν ήχους ζώων. Το ρήμα κρώζω (που αναφέρεται στον ήχο που κάνουν τα κοράκια) αλλά και το ρήμα βρωμώμαι (που αναφέρεται στον ήχο που βγάζουν τα γαϊδούρια) γράφονται με ω (με μακρό [ο]) ακριβώς για να αποδώσουν τη διάρκεια που έχουν αυτοί οι ήχοι στο στόμα των κοράκων και των γαϊδάρων.
Όπως και στην προηγούμενη περίπτωση, υπήρχε ακόμα ένα μακρό [ο], που γραφόταν ΟΥ. Αρχικά προφερόταν όπως γραφόταν ([ou]· θα μιλήσουμε σε λίγο για την προφορά του ύψιλον), αλλά στην αττική διάλεκτο του 5ου αιώνα έχει αλλάξει και δηλώνει ένα μακρό κλειστό [ο]. Η διαφορά του δηλαδή από το άλλο μακρό [ο] (δηλαδή αυτό που γράφεται με ω) είναι ότι, ενώ το Ω αντιστοιχεί σε ένα μακρό [ο] που είναι ανοιχτό, προφέρεται δηλαδή με το στόμα αρκετά ανοιχτό, το άλλο μακρό [ο] (που γράφεται ως ΟΥ) προφέρεται με το στόμα πιο κλειστό. Έτσι η διαφορά ανάμεσα στις δύο λέξεις πώς και πούς ‘πόδι’ είναι ότι και στις δύο περιπτώσεις έχουμε μακρό [ο], με τη διαφορά ότι στην πρώτη λέξη το μακρό [ο] προφερόταν με πιο ανοιχτό το στόμα απ’ ό,τι στη δεύτερη λέξη. Αυτό το μακρό κλειστό [ο] που γραφόταν ως ΟΥ θα μετακινηθεί σχετικά νωρίς στην προφορά [ιι]. Από την προφορά αυτή θα προέλθει το σημερινό [u].
2.4          Άλλα φωνήεντα
Και τα [i], [a] είχαν μια «μακρά» και μια «βραχεία» προφορά. Αυτό όμως δεν δηλωνόταν με ξεχωριστά γράμματα. Η διαφορά μεταξύ του βραχέος [ί] και του μακρού [ΐ] ήταν ανάλογη με αυτή που βρίσκουμε στα σημερινά αγγλικά: bit ‘κομμάτι’, beat ‘χτυπώ’ (προφέρεται [biit]).
Μακρά και βραχεία προφορά είχε και ο φθόγγος που δηλωνόταν με το γράμμα ύψιλον (Υ). Εδώ όμως πρέπει να επισημάνουμε (το έχουμε ήδη κάνει σε προηγούμενο κεφάλαιο) ότι ο φθόγγος στον οποίο αντιστοιχούσε το γράμμα Υ τον 5ο αιώνα π.Χ. δεν ήταν το [ϊ], όπως σήμερα, αλλά ο φθόγγος [ϋ] (κάτι σαν ιου), όπως στο γαλλικό lune ‘φεγγάρι (προφέρεται [liin], λίουν). Πώς το ξέρουμε αυτό; Μια πηγή είναι τα αρχαία ρήματα που δηλώνουν ήχους που κάνουν διάφορα ζώα: μυκώμαι (για το μουγκανητό των βοοειδών), βρυχώμαι (για τον βρυχηθμό των λιονταριών)· πρβ. και κόκκυξ (το αρχαίο όνομα του κούκου). Η χρήση του γράμματος Υ στις λέξεις αυτές δεν μπορεί παρά να δηλώνει έναν φθόγγο που είναι κοντά στους πραγματικούς ήχους που κάνουν τα αντίστοιχα ζώα. Και αυτός είναι πιο κοντά σε αυτό που γράφουμε ως ου σήμερα (μουγκανητό, κούκος) και όχι στο [ΐ] στο οποίο αντιστοιχεί σήμερα το γράμμα ύψιλον. Αργότερα αυτός ο φθόγγος θα εξελιχθεί σε [ΐ] και θα συμπέσει με τον φθόγγο που αποδίδεται με το γράμμα I.
Δίφθογγοι
Δυο λόγια τώρα για τις διφθόγγους. Η δίφθογγος αυ (όπως στη λέξη αυτός) προφερόταν όπως γραφόταν, [au] (θυμηθείτε τί είπαμε πριν λίγο για την προφορά του Υ), όπως περίπου προφέρεται η δίφθογγος στο αγγλικό how ‘πώς’. Η δίφθογγος ευ (όπως στη λέξη εύρημα) προφερόταν όπως γράφεται, [eu]. Αυτό που άλλαξε στις δυο αυτές διφθόγγους είναι ότι το δεύτερο φωνήεν τους (το υ) απέκτησε συμφωνική προφορά, έγινε τριβόμενο (θυμηθείτε τί λέγαμε γι’ αυτό το είδος φθόγγων στο δεύτερο κεφάλαιο): [av] (όπως στο αύριο), [af] (όπως στο . αυτός).
Η δίφθογγος αι προφερόταν όπως γράφεται, [ai], όπως στο αγγλικό high ‘ψηλός’. Μετά τα κλασικά χρόνια (5ος-4ος αιώνας π.Χ.) έπαψε να είναι δίφθογγος και στη συνέχεια συνέπεσε με το Ε (= [e]). Αυτό το καταλαβαίνουμε από τα ορθογραφικά λάθη που εμφανίζονται: π.χ. κερός αντί καιρός. Τί σημαίνουν αυτά τα ορθογραφικά λάθη; Σημαίνουν ότι αυτός που γράφει ακούει [keros] και όχι [kairos] (όπως παλιότερα) και γι’ αυτό γράφει τη λέξη με ε. Τα ορθογραφικά λάθη προκύπτουν πάντοτε όταν υπάρχει αναντιστοιχια προφοράς και γραφής. Όταν, με άλλα λόγια, προφέρουμε διαφορετικά απ’ ό,τι γράφουμε. Και αυτό συμβαίνει όταν η γραφή δεν παρακολουθεί τις αλλαγές που έχουν γίνει στην προφορά, δηλαδή δεν αλλάζει. Όλοι ξέρουμε τις δυσκολίες που είχαμε σαν μικροί μαθητές, και εξακολουθούμε να έχουμε, να μάθουμε την ορθογραφία. Και οι δυσκολίες αυτές οφείλονται στην αναντιστοιχια προφοράς και γραφής. Καθώς κυλάει ο χρόνος, η γραφή και η προφορά γίνονται ένα αταίριαστο ζευγάρι: οι αλλαγές που γίνονται στην προφορά δεν «περνούν» στη γραφή. Συγκρίνοντας τη σχέση προφοράς και γραφής, με βάση όσα είπαμε ως τώρα, ανάμεσα στα αρχαία ελληνικά και στα νέα ελληνικά, μπορείτε εύκολα να διαπιστώσετε πόσο πιο «κοντά» στην προφορά ήταν η αρχαία ελληνική γραφή.
Δυο λόγια τώρα για τη δίφθογγο οι. Και αυτή η δίφθογγος προφερόταν, στην κλασική εποχή, όπως γραφόταν, [οΐ]. Όπως προφέρεται λ.χ. η αγγλική λέξη toy ‘παιχνίδι’. Αυτό φαίνεται καθαρά από τη μορφή που παίρνουν στα λατινικά ελληνικές λέξεις με τη δίφθογγο οι, οι οποίες περνούν, ως δάνεια, στη γλώσσα αυτή. Έτσι η λέξη ποινή λ.χ. εμφανίζεται στα λατινικά ως poena. Αυτό σημαίνει ότι η ελληνική λέξη ακουγόταν με προφερόμενα και τα δύο στοιχεία ο [ο] και ι [ί]της διφθόγγου. Αργότερα, μετά την κλασική εποχή, φαίνεται ότι η δίφθογγος οι συνέπεσε με τον φθόγγο που αποδίδει το γράμμα ύψιλον (= [u], όπως στο γαλλικό lune ‘φεγγάρι’). Αυτό φαίνεται πάλι από τα ορθογραφικά λάθη που βρίσκουμε στις επιγραφές, π.χ. πύος αντί ποιος ‘ποιος’. Αυτό το λάθος σημαίνει ότι το υ και το οι προφέρονταν πια με τον ίδιο τρόπο. Η επόμενη εξέλιξη του οι (= [ϋ] πια) μέσα στον χρόνο ήταν να συμπέσει με το [ί], και έτσι θα γεννηθεί η νεοελληνική προφορά: π.χ. ποιμένας = [pimenas].
Είδαμε ως τώρα πώς προφέρονταν τα αρχαία ελληνικά, φωνήεντα και δίφθογγοι, στην Αθήνα του 5ου και του 4ου αιώνα π.Χ. Οι περισσότερες αλλαγές που οδήγησαν στη νεότερη προφορά (η σύμπτωση του ε και του at, η σύμπτωση των ι, η, ει, η μετατροπή του δεύτερου στοιχείου των διφθόγγων αν, ευ σε σύμφωνα) έγιναν στους πρώτους αιώνες μ.Χ. (Η σύμπτωση των υ, οι με το ι έγινε μερικούς αιώνες αργότερα. Στους πρώτους αιώνες μ.Χ. χάνεται και η διάκριση μακρών και βραχέων φωνηέντων. Ήδη γύρω στο 200 μ.Χ. είναι συχνή η εμφάνιση του ο (του βραχέος [ο]), εκεί που θα περίμενε κανείς το ω (το μακρό [ο]) και αντίστροφα.
Την ίδια περίπου εποχή αλλάζει και ο χαρακτήρας του τονισμού. Όπως έχουμε ήδη πει, ο τονισμός της αρχαίας ελληνικής ήταν μελωδικός, δηλαδή βασιζόταν στο ύψος της φωνής και όχι στην έντασή της, που συνδέεται με την αύξηση της μυϊκής προσπάθειας κατά την εκφώνηση. Ο τονισμός που βασίζεται στην ένταση ονομάζεται δυναμικός και τέτοιος είναι ο τονισμός της νέας ελληνικής - αλλά όχι της αρχαίας. Δεν αποκλείεται η κατάργηση της διάκρισης μακρών και βραχέων φωνηέντων (μια διάκριση που βασίζεται στη διάρκεια της άρθρωσης) να οφείλεται στην επικράτηση του δυναμικού τόνου, για τον οποίο η διάρκεια της άρθρωσης (στην οποία βασίζεται η διάκριση μακρών και βραχέων φωνηέντων) δεν έπαιζε ρόλο.
Σύμφωνα και ημίφωνα
Ήδη έχουμε μιλήσει σε προηγούμενα κεφάλαια για κάποια από τα σύμφωνα και τα ημίφωνα της αρχαίας ελληνικής. Θυμάστε ότι λέγαμε για το σύμφωνο β ότι προφερόταν [b], σαν το αγγλικό b (π.χ. στη λέξη baby ‘μωρό’), και όχι όπως προφέρεται σήμερα. Αυτό φαίνεται από τον τρόπο με τον οποίο οι αρχαίοι έγραφαν το βέλασμα των προβάτων: βή βή, που αρκεί για να μας πείσει ότι το β προφερόταν [b]. Το ίδιο δείχνουν και οι ελληνικές λέξεις που εμφανίζονται ως δάνεια στα λατινικά, τη γλώσσα των Ρωμαίων. Έτσι λ.χ. η αρχαία ελληνική λέξη βάρβαρος εμφανίζεται στα λατινικά ως barbarus και όχι varvarus. Το β λοιπόν προφερόταν ως ένα ηχηρό διχειλικό κλειστό σύμφωνο και όχι ως τριβόμενο, δηλαδή [ν], όπως στα νέα ελληνικά.
Αλλά και το δ και το γ προφέρονταν στα αρχαία ελληνικά όχι ως τριβόμενα αλλά ως κλειστά: οδοντικό το πρώτο (όπως στην αγγλική λέξη dear ‘αγαπητός’), ουρανικό το δεύτερο (όπως στην αγγλική λέξη group ‘ομάδα’). Γι’ αυτό οι Ρωμαίοι αποδίδουν στη γλώσσα τους, τα λατινικά, τις ελληνικές λέξεις δράκων ‘δράκος’ και γραμματική ως draco και grammatica. Η νεοελληνική προφορά των /3, δ, γ ως τριβόμενων χρονολογείται από τους πρώτους αιώνες μ.Χ., αν και σε ορισμένες αρχαίες διαλέκτους βρίσκουμε αυτή την αλλαγή, που γέννησε τη νεοελληνική προφορά, πολύ πιο νωρίς.
Στα αρχαία ελληνικά (και αυτό το έχουμε ήδη πει) υπήρχε ένας φθόγγος που προφερόταν όπως π.χ. το αγγλικό h στη λέξη house ‘σπίτι’. Έτσι η λέξη ιστορία προφερόταν στα αρχαία ελληνικά [historia]. Γι’ αυτό και, όταν οι Ρωμαίοι δανείστηκαν αυτή τη λέξη, την έγραφαν με τη μορφή historia. Και έτσι συνεχίστηκε να γράφεται μέχρι σήμερα στα αγγλικά, τα γαλλικά και σε άλλες γλώσσες: history, histoire. Σε μεταγενέστερα χρόνια αυτός ο φθόγγος δηλωνόταν με ένα σημάδι που ονομαζόταν δασεία ('): ιστορία. Το σημάδι αυτό χρησιμοποιούνταν μέχρι πολύ πρόσφατα. Έπαψε να χρησιμοποιείται με την αντικατάσταση του πολυτονικού συστήματος από το μονοτονικό.
Τα γράμματα φ, θ, χ αντιστοιχούν σήμερα σε τριβόμενους φθόγγους. Στα αρχαία ελληνικά όμως αντιστοιχούσαν, το καθένα, σε έναν «σύνθετο» φθόγγο: [ph], [th], [kh]. Το δεύτερο στοιχείο αυτού του σύνθετου φθόγγου ήταν αυτός που μόλις συζητήσαμε. Αλλά πώς το ξέρουμε αυτό; Σε ορισμένες περιοχές της Ελλάδας (όπως στη Σαντορίνη, δηλαδή την αρχαία Θήρα) δεν χρησιμοποιούσαν τα γράμματα Φ, Θ, X (θυμηθείτε ότι οι αρχαίοι χρησιμοποιούσαν μόνο κεφαλαία), όπως στην Αθήνα και σε άλλες περιοχές, αλλά τα ΠΗ, ΤΗ, ΚΗ. Το δεύτερο γράμμα, αυτό που στην αρχαία Αθήνα δήλωνε το μακρό [e], εδώ δηλώνει τον φθόγγο [h], δηλαδή [ph], [th], [kh]. Έτσι η λέξη φόβος γραφόταν ΠΗΟΒΟΣ, η λέξη θεός ΤΗΕΟΣ, η λέξη χορός ΚΗΟΡΟΣ. Αυτό δείχνει καθαρά ότι τα γράμματα φ, θ, χ αντιστοιχούσαν σε έναν «σύνθετο» φθόγγο, [ph], [th], [kh], και όχι σε έναν «απλό» όπως σήμερα. Αλλά αυτό αποδεικνύεται και πάλι από τη μορφή που παίρνουν οι λέξεις με αυτά τα γράμματα, όταν τις δανείζονται τα λατινικά. Το αρχαίο ελληνικό όνομα Φίλιππος γράφεται στα λατινικά Philippus (και συνεχίζει να γράφεται έτσι μέχρι σήμερα στο αγγλικό Pin lip). Η αρχαία ελληνική λέξη θεωρία γράφεται στα λατινικά theoria. Η αρχαία ελληνική λέξη χάος γράφεται στα λατινικά chaos. Αυτά τα παραδείγματα αρκούν για να μας πείσουν ότι τα φ, θ, χ προφέρονταν στα αρχαία ελληνικά [ph], [th], [kh] και όχι όπως σήμερα.
Αυτό, βέβαια, επιβεβαιώνεται και από τις περιγραφές των ίδιων των αρχαίων. Όταν λοιπόν οι αρχαίοι μιλούν για τους φθόγγους στους οποίους αντιστοιχούν τα γράμματα φ, θ, χ, λένε ότι «προφέρονται βαθιά στο στόμα», «στον φάρυγγα». Δοκιμάστε να προφέρετε τους φθόγγους [ph], [th], [kh] και θα καταλάβετε, ιδίως όταν προφέρετε το [h], πόσο αυτή η περιγραφή ταιριάζει στους φθόγγους αυτούς και όχι στη σημερινή προφορά των γραμμάτων φ, θ, χ. Επιπλέον, οι αρχαίοι ονόμαζαν τους φθόγγους αυτούς «δασείς» σε αντίθεση με τους φθόγγους π, τ, κ, που τους ονόμαζαν «ψιλούς», δηλαδή «γυμνούς». Για τους αρχαίους λοιπόν οι φθόγγοι φ, θ, χ, δεν ήταν «γυμνοί» αλλά είχαν κάτι παραπάνω από τα π, τ, κ, και αυτό το κάτι ήταν το [h].
Πότε έγιναν αυτοί οι φθόγγοι τριβόμενοι, όπως στα νέα ελληνικά; Το πιο πιθανό είναι ότι αυτό έγινε στους πρώτους αιώνες μ.Χ, Καθώς χάνεται ο φθόγγος [h], τόσο ως ανεξάρτητος φθόγγος όσο και ως κομμάτι των [ph] (φ), [th] (0), [kh] (χ), τα φ, θ, χ αλλάζουν σε τριβόμενα, έτσι ώστε να εξακολουθούν να γίνονται διακρίσεις λέξεων. Ένα παράδειγμα: οι δύο λέξεις πόρος και φόρος (αρχαίες και οι δύο, η πρώτη σημαίνει ‘πέρασμα’ αλλά και ‘πηγή αγαθών’) διακρίνονταν ως προς τη σημασία τους από τα διαφορετικά σύμφωνα π, φ (= [ph]). Από τη στιγμή που χάνεται ο φθόγγος [h] στο [ph] (φ), οι δυο λέξεις γίνονται ίδιες: πόρος. Αυτό όμως δεν μπορεί να το «ανεχτεί» η γλώσσα, γιατί εξαφανίζεται η διαφορά σημασίας - δεν «υποστηρίζεται» από τη διαφορετική μορφή των αρχικών φθόγγων. Αυτός φαίνεται να ήταν ο λόγος που τα [ph] (φ), [th] (0), [kh] (χ) έγιναν τριβόμενα. Η διαφορά σημασίας μεταξύ των λέξεων πόρος - φόρος διατηρείται μέσα από μια νέα προφορά των αρχικών συμφώνων: [ρ], [f].
Δυο λόγια για την προφορά του ζ στα αρχαία ελληνικά. Η προφορά του ζ στα αρχαία ελληνικά δεν ήταν ίδια με την προφορά του στα νέα ελληνικά. Το γράμμα ζ «κρύβει» δύο φθόγγους - είναι [zd]. Πώς γο ξέρουμε αυτό; Το ξέρουμε από τις περιγραφές των ίδιων των αρχαίων, αλλά και από τη μορφή με την οποία αποδίδονται ξένες λέξεις (με τους φθόγγους [zd]) στα αρχαία ελληνικά. Έτσι τα περσικά ονόματα Auramazda, Artavazda αποδίδονται στα αρχαία ελληνικά ως Ώρομάζης, Άρτάοζος. 11 αλλαγή του [zd] σε [ζ], όπως στα νέα ελληνικά, φαίνεται ότι άρχισε νωρίς, ήδη από τον 4ο αιώνα π.Χ.
Ένας φθόγγος που θα πρέπει να συζητήσουμε ακόμη (έχουμε ήδη αναφερθεί σε αυτόν σε προηγούμενο κεφάλαιο) είναι αυτός που δηλωνόταν με το γράμμα δίγαμμα, που λεγόταν έτσι γιατί έμοιαζε με δυο κεφαλαία γάμα μαζί (f). Το γράμμα αυτό αντιστοιχούσε σε έναν φθόγγο παρόμοιο με αυτόν που βρίσκουμε στην αρχή των αγγλικών λέξεων was ‘ήταν’ ή woman ‘γυναίκα’. Ο φθόγγος αυτός χάθηκε σχετικά νωρίς από τις περισσότερες ελληνικές διαλέκτους.
Θα πρέπει, τέλος, να σημειώσουμε ότι, όταν οι αρχαίοι έγραφαν διπλά σύμφωνα (π.χ. άλλος, θάλασσα), αυτό αντιστοιχούσε σε διπλή προφορά, όπως γίνεται στα σημερινά κυπριακά.
Η ερασμιακή προφορά
Κλείνοντας αυτή τη διαδρομή στην προφορά των αρχαίων ελληνικών (όπως μιλιούνταν στην Αθήνα τον 5ο και 4ο αιώνα π.Χ.) θα πρέπει να πούμε δυο λόγια για ένα ζήτημα που συζητιέται πολύ στην Ελλάδα. Οι ξένοι προφέρουν τα αρχαία ελληνικά με τη λεγάμενη ερασμιακή προφορά (από το όνομα του ολλανδού σοφού Έρασμου, του 16ου αιώνα). Η ερασμιακή προφορά είναι μια προσπάθεια προσέγγισης της αρχαίας προφοράς. Με άλλα λόγια, όταν προφέρουμε τα αρχαία ελληνικά με την ερασμιακή προφορά, δεν τα διαβάζουμε με τη νεοελληνική προφορά αλλά με τον τρόπο που υποθέτουμε ότι προφέρονταν στην αρχαιότητα. Για εμάς εδώ στην Ελλάδα αυτό ακούγεται παράξενα ή και ενοχλητικά, (α) γιατί δεν έχουμε συνηθίσει να ακούμε τα αρχαία ελληνικά με προφορά άλλη από τη νεοελληνική, και (β) γιατί ως μαθητές δεν μάθαμε ποτέ ότι η ελληνική γλώσσα άλλαξε σημαντικά μέσα στον χρόνο, τόσο στην προφορά όσο και σε άλλες όψεις της (σύνταξη, λεξιλόγιο κλπ.). Και αυτό το δεύτερο ευθύνεται για τις συχνά βίαιες αντιδράσεις στην ερασμιακή προφορά των ξένων. Εμείς μπορούμε να συνεχίσουμε να διαβάζουμε τα αρχαία ελληνικά με τη νεοελληνική προφορά, αρκεί να ξέρουμε ότι οι αρχαίοι Έλληνες δεν τα πρόφεραν έτσι - ότι η γλώσσα άλλαξε μέσα στον χρόνο. Και αυτό δεν είναι καθόλου κακό. Όλες οι γλώσσες αλλάζουν μέσα στον χρόνο.
Για να συνοψίσουμε
Όταν μιλάμε για την προφορά των αρχαίων ελληνικών, εννοούμε συνήθως την προφορά της διαλέκτου της Αθήνας (της αττικής διαλέκτου) κατά τον 5ο και 4ο αιώνα π.Χ.
Θα πρέπει να θυμόμαστε ότι στα αρχαία ελληνικά υπήρχαν διακρίσεις (μακρά/βραχέα φωνήεντα) και είδη φθόγγων (π.χ. το [h], το [w] (δίγαμμα), το [zd] (ζ), τα [ph] (φ), [th] (d), [kh] (χ)) που δεν υπάρχουν στη σημερινή ελληνική γλώσσα. Επίσης, ο τονισμός βασιζόταν στο ύψος της φωνής και ήταν μελωδικός, και όχι στην ένταση (δυναμικός τόνος, όπως στα νέα ελληνικά).
Διαβάζοντας τα αρχαία ελληνικά κείμενα με τη νεοελληνική προφορά δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι τα αρχαία ελληνικά προφέρονταν διαφορετικά.

Ιστορία της αρχαίας ελληνικής γλώσσας- Α.-Φ. Χριστίδης, 2005


Το διαβάσαμε από το: Πώς προφέρονταν τα αρχαία ελληνικά http://thesecretrealtruth.blogspot.com/2016/07/blog-post_4620.html#ixzz4FvUUfCKl

Τετάρτη 27 Ιουλίου 2016

Ο Βλαντιμίρ Ασκενάζυ διευθύνει την ΚΟΑ

Ο Βλαντιμίρ Ασκενάζυ διευθύνει την ΚΟΑ
Ο διάσημος αρχιμουσικός και πιανίστας Βλαντιμίρ Ασκενάζυ διευθύνει την Κρατική Ορχήστρα Αθηνών στο Ηρώδειο. Το πρόγραμμα θα αρχίσει με την Εισαγωγή «Προμηθέας» από το ομώνυμο μπαλέτο («Τα δημιουργήματα του Προμηθέα») του Μπετόβεν και το Κοντσέρτο για κλαρινέτο του Μότσαρτ, με σολίστ τον γιο του αρχιμουσικού, Ντιμίτρι Ασκενάζυ, ενώ τη συναυλία κλείνει η μεγαλόπνοη και δραματική Τέταρτη Συμφωνία του Τσαϊκόφσκυ.
Ωδείο Ηρώδου Αττικού
01.08.2016
Δε: 21:00
€10-30, €5 (ΜΕΙΩΜΕΝΟ)

Δημήτριος Κιουσόπουλος

Τρίτη 26 Ιουλίου 2016

Λεόντιος και Λένα, Κορνήλιος Σελαμσής

Λεόντιος και Λένα, Κορνήλιος Σελαμσής
Το θεατρικό έργο του Μπύχνερ θεωρείται από τις σημαντικότερες κλασικές κωμωδίες του γερμανικού ρομαντισμού. Κεντρικοί ήρωες στη σάτιρα είναι ο πρίγκιπας του βασιλείου του Ποπό, Λεόντιος, και η πριγκίπισσα του βασιλείου του Πιπί, Λένα. Οι νέοι, προκει μένου να αποφύγουν το γάμο που τους ετοιμάζουν οι δικοί τους, δραπετε ύουν στην Ιταλία, όμως τελικά, αγνοώντας ο ένας την ταυτότητα του άλλου, ερωτεύονται και παντρεύονται. Ο Κορνήλιος Σελαμσής γοητεύτηκε από το έργο και, θεωρώντας ότι ταιριάζει απόλυτα στο οπερατικό ιδίωμα, το παρουσιάζει ως ολοκληρωμένη όπερα, σε εξ ολοκλήρου νέο και πιο ομοιογενές ποιητικό κείμενο-λιμπρέτο του Γιάννη Αστερή.
Στην πρώτη της παρουσίαση η όπερα Λεόντιος και Λένα, φέτος το καλοκαίρι, έχει την τύχη ερμηνεύεται από τους σπουδαίους λυρικούς καλλιτέχνες Τάση Χριστογιαννόπουλο (Λεόντιος), Δώρα Μπάκα (Λένα), Χάρη Ανδριανό (Βαλέριος). 
Εθνικό Θέατρο, Αγ. Κωνσταντίνου 22-24, Αθήνα
28.07.2016 - 31.07.2016
Πε & Κυ: 21:00
€5-€20

Έφη Χρυσού

Ζ.Γκοσλέν & Si vous pouviez lécher mon coeur: 2666

Ζ.Γκοσλέν & Si vous pouviez lécher mon coeur: 2666
Ο βραβευμένος νεαρός σκηνοθέτης Ζουλιέν Γκοσλέν και η κολεκτίβα Si vous pouviez lécher mon coeur δανείζονται τις ιστορίες και τη δομή του έργου του Μπολάνιο και δημιουργούν μια δωδεκάωρη παράσταση, προκαλώντας το κοινό να βιώσει ένα ολόκληρο σύμπαν στα όρια της πραγματικότητας. 
Κατόπιν προσωπικής έρευνας και αναζήτησης ο Γκοσλέν επικεντρώνεται στον Ρομπέρτο Μπολάνιο, Χιλιανό συγγραφέα με παγκόσμια επιτυχία και φανατικούς αναγνώστες, ο οποίος πέθανε το 2003 αφήνοντας πίσω του αδημοσίευτο έργο χιλίων σελίδων, το 2666, στο οποίο βασίζεται και η παράσταση.
Ήδη από τον τίτλο γίνεται σαφής η ατμόσφαιρα Αποκάλυψης του διατρέχει το έργο. Στα πέντε μέρη της ιστορίας παρακολουθούμε, μεταξύ άλλων, μια παρέα θεωρητικών της λογοτεχνίας που αναζητούν έναν μυστηριώδη συγγραφέα, έναν καθηγητή στα πρόθυρα της τρέλας, έναν σαστισμένο Αμερικανό δημοσιογράφο. Χαμένοι αστυνομικοί, φόνοι, έρωτας, βία και trafficking συνθέτουν τον καμβά του έργου, μέσα από τον οποίο αναδύεται μια κουρασμένη Ευρώπη του μέλλοντος και μια διεφθαρμένη Αμερική. Μάταια οι ήρωες ψάχνουν να βρουν τη σωτηρία.
Η παράσταση είναι στα γαλλικά, με ελληνικούς υπέρτιτλους και παρουσιάζεται σε δύο μέρη, στις 30 και στις 31 Ιουλίου. Η διάρκεια του κάθε μέρους είναι περίπου 5 ώρες συμπεριλαμβανομένου διαλλείματος.
Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, Βασ. Σοφίας & Κόκκαλη 1
30.07.2016 - 31.07.2016
Σα, Κυ: 19:00
€17-7

Εύη Μπανταβάνου

Φεστιβάλ Μουσικής Δωματίου Σαρωνικού

Φεστιβάλ Μουσικής Δωματίου Σαρωνικού
Ένα φεστιβάλ μουσικής που θα ταξιδέψει από τον Πόρο και τις Σπέτσες έως την Ύδρα και τα Κύθηρα, στο οποίο θα απολαύσεις διεθνούς κύρους μουσικούς της Ευρώπης, της Βορείου Αμερικής και της Αυστραλίας που έχουν αφοσιωθεί στην εξερεύνηση και την ερμηνεία της μουσικής δωματίου. Καλοκαιρινές νύχτες γεμάτες ονειρεμένη κλασική μουσική από ιδιοφυείς συνθέτες στα όμορφα νησιά του Σαρωνικού μας,ΑΝ βρεθείς κάπου εκεί γύρω μην το χάσεις, αξίζει να το δεις!
Όλο το πρόγραμμα εδώ.
Γαλατάς, Πόρος, Ύδρα, Σπέτσες, Κύθηρα
28.07.2016 - 09.08.2016
Πε-Κυ: 21:00
€10-80

Σοφία Αλεξίου

«Ολυμπιακή Φλόγα – Τραχίνιες» του Παναγιώτη Καρούσου

  «Ολυμπιακή Φλόγα – Τραχίνιες» του Παναγιώτη Καρούσου Όπερα – Λυρική τραγωδία σε τρεις πράξεις Λιμπρέτο: Παναγιώτης Καρούσος, βασισμέν...