- Κατερίνα Ζαμαρία
«Αναγνώστη, ελπίζω να απολαύσεις αυτή τη μικρή προσπάθειά μου να δώσω νέα πνοή σε μια παλιά ιστορία, και είμαι σίγουρος ότι θα απολαύσεις την τέχνη του Μορίς Σέντακ, που είναι φωτεινή απ’ έξω και σκοτεινή από μέσα. Ή το αντίστροφο». Με αυτά τα λόγια κλείνει το εισαγωγικό σημείωμα ο Στίβεν Κινγκ στη νέα εκδοχή του κλασικού παραμυθιού των αδελφών Γκριμ, «Χάνσελ και Γκρέτελ», σε εικονογράφηση του Μορίς Σέντακ (1928-2012). Οι δύο κορυφαίοι δημιουργοί «συναντιούνται» σε μια μοναδική λογοτεχνική συνεργασία.
Οι εικόνες του Σέντακ δημιουργήθηκαν το 1997 ως σχέδια για τα σκηνικά και τα κοστούμια της όπερας Hansel and Gretel του Engelbert Humperdinck. Το Ίδρυμα Μορίς Σέντακ προσέγγισε τον Στίβεν Κινγκ ζητώντας του να γράψει μια νέα αφήγηση, που να ταιριάζει με το σκοτεινό και απόκοσμο ύφος των σχεδίων του Σέντακ. Το παραμύθι δημοσιεύτηκε αρχικά από τους αδελφούς Γκριμ στα Παιδικά και σπιτικά παραμύθια το 1812. Ενδεχομένως να προέρχεται από τη μεσαιωνική περίοδο του Μεγάλου Λιμού (1315-1321), που ανάγκασε τους απελπισμένους ανθρώπους να παρατήσουν τα παιδιά τους για να φροντίσουν τον εαυτό τους ή ακόμη και να καταφύγουν στον κανιβαλισμό. Στην αρχική έκδοση, τα παιδιά εγκαταλείπονται από τους βιολογικούς τους γονείς. Οι μεταγενέστερες εκδόσεις αποσύρθηκαν λόγω του τρόμου που προκάλεσε η ιδέα μιας μητέρας που θα σκότωνε τα ίδια της τα παιδιά και τη θέση της πήρε μια μητριά.
Το παραμύθι, στο πρώτο μισό του, έχει ομοιότητες με τον «Κοντορεβιθούλη» του Σαρλ Περό (1697) και το «Finette Cendron» (1721) της Μαντάμ Ντ’ Ολνουά. Σύμφωνα με τους λαογράφους Αϊόνα και Πίτερ Όπι (στο The Classic Fairy Tales, 1974) το «Χάνσελ και Γκρέτελ» ανήκει σε μία ομάδα ευρωπαϊκών παραμυθιών, που είναι κυρίως γνωστά στα Βαλκάνια, όπου παιδιά ξεγελούν αγριάνθρωπους μέσα στην ίδια τους την παγίδα. Είναι γνωστό ότι η αρχική μορφή των παραμυθιών των Γκριμ απέχει πολύ από την τελική εκδοχή τους, θυμίζοντας συχνά έργα τρόμου. Έτσι, η επιλογή του Στίβεν Κινγκ για μια σύγχρονη απόδοση του βιβλίου δεν είναι τυχαία.
Ο ίδιος ο συγγραφέας, μάλιστα, δηλώνει ότι τα κλασικά παραμύθια αποτελούν τη ρίζα της λογοτεχνίας τρόμου, ότι η ουσία των παραμυθιών –ένα φωτεινό εξωτερικό που κρύβει ένα σκοτεινό κέντρο– είναι το θεμέλιο κάθε καλής ιστορίας. Σε σχετική συνέντευξη στον Οbserver δήλωσε πως σε όλη του την καριέρα γράφει ιστορίες για «γενναία παιδιά», όπως ο Χάνσελ και η Γκρέτελ, από την Κάρι Γουάιτ στο Κάρι μέχρι τον Μαρκ Πέτρι στο Σάλεμς Λοτ. «Ο Χάνσελ και η Γκρέτελ είναι γενναία παιδιά. Είναι ευρηματικά παιδιά. Σκέφτομαι παιδιά που ζουν σε κακοποιητικά σπίτια. Αυτά είναι τα παιδιά στα οποία απευθύνεται πραγματικά το βιβλίο. Παιδιά που έχουν να αντιμετωπίσουν αντίξοες συνθήκες στη ζωή τους».
Η ουσία των παραμυθιών –ένα φωτεινό εξωτερικό που κρύβει ένα σκοτεινό κέντρο– είναι το θεμέλιο κάθε καλής ιστορίας.
Η ιστορία, ξαναειπωμένη από τον Στίβεν Κινγκ, διαφοροποιείται από την κλασική εκδοχή σε αρκετά σημεία, καθώς ο Κινγκ προσάρμοσε την αφήγηση στις απόκοσμες εικόνες του Σέντακ. «Όταν είδα με τα μάτια μου τις εικόνες, αποφάσισα να το προσπαθήσω. Ειδικά δύο απ’ αυτές μού μίλησαν: η μία ήταν αυτή της κακιάς μάγισσας καβάλα στη σκούπα της, να σέρνει πίσω της το τσουβάλι με τα παιδιά που είχε αρπάξει, και η άλλη, του διαβόητου ζαχαρόσπιτου που μεταμορφώνεται σε τρομερό πρόσωπο. Έτσι είναι στ’ αλήθεια το σπίτι, σκέφτηκα, ένας ακόλαστος κι αρρωστημένος δαίμονας, και δείχνει το αληθινό του πρόσωπο μονάχα όταν τα παιδιά γυρίζουν την πλάτη τους. Αυτό ήθελα να το γράψω! Για μένα ήταν η ουσία του συγκεκριμένου παραμυθιού και, στην πραγματικότητα, όλων των παραμυθιών: φωτεινό περίβλημα, σκοτεινός και φρικαλέος πυρήνας, γενναία και επινοητικά παιδιά», γράφει. Η εικονογράφηση του Σέντακ επιτρέπει στο Κινγκ να αναδείξει τη δυαδικότητα της ιστορίας. Έτσι, για παράδειγμα, το ζαχαρωτό σπίτι, που παραδοσιακά φαίνεται λαχταριστό, Κινγκ και Σέντακ το αποδίδουν έτσι ώστε να μεταφέρει την αίσθηση του άμεσου κινδύνου κι όχι μια απλή παγίδα. Επιπλέον, ο Κινγκ έχει αφαιρέσει τις μαγικές λύσεις. Η μαγική πάπια που βοηθά τα παιδιά να περάσουν το ποτάμι στο τέλος της ιστορίας, ως από μηχανής θεός, απαλείφεται. Προτίμησε τα παιδιά να βασιστούν αποκλειστικά στην εξυπνάδα και το θάρρος τους.
Για όσους αναρωτιούνται για το εν λόγω εγχείρημα (που, ειρήσθω εν παρόδω, έγινε μπεστ σέλερ με το που κυκλοφόρησε), αξίζει να επισημανθεί πως η νέα έκδοση προσφέρει μια φρέσκια και ουσιαστική ματιά που απευθύνεται στην ψυχολογία του σημερινού παιδιού, παρά την κλασική προέλευση της ιστορίας. Ας μην ξεχνάμε ότι στα παιδιά αρέσουν τα «τρομακτικά πράγματα». Μέσα από την ασφάλεια ενός βιβλίου, ωστόσο, το παιδί μαθαίνει να επεξεργάζεται δύσκολα συναισθήματα και φόβους (όπως την εγκατάλειψη ή τον κίνδυνο), κάτι που λειτουργεί θεραπευτικά για την ψυχική του ωρίμανση, ενώ η αντιπαράθεση των πρωταγωνιστών με τις δύσκολες συνθήκες καλλιεργεί στα παιδιά την ενδυνάμωση και την αυτοπεποίθηση. Ο Στίβεν Κινγκ τονίζει ότι τα παιδιά είναι «κύριοι της μοίρας τους». Αντί να περιμένουν μια μαγική λύση ή εξωτερική βοήθεια, ο Χάνσελ και η Γκρέτελ χρησιμοποιούν τη στρατηγική σκέψη, την εφευρετικότητα και το θάρρος τους για να επιβιώσουν, προσφέροντας πρότυπα ανθεκτικότητας. Ταυτόχρονα, τα μηνύματα του βιβλίου προάγουν και την κριτική σκέψη, καθώς σε αυτό θίγονται θέματα όπως η υποκρισία και οι δύσκολες οικογενειακές συνθήκες, ενθαρρύνοντας το παιδί να αναγνωρίζει την αλήθεια πέρα από τις επιφανειακές υποσχέσεις (όπως το ζαχαρωτό σπίτι που κρύβει κίνδυνο).
Στο κείμενο, αν και διατηρούνται τα υφολογικά χαρακτηριστικά του παραμυθιού, χρησιμοποιείται γλώσσα που συνδυάζει το κλασικό με το μοντέρνο, κάνοντας την αφήγηση πιο ζωντανή και άμεση για τους σημερινούς αναγνώστες.
Ο Μορίς Σέντακ, που η καλλιτεχνική του έκφραση επηρεάστηκε από την απώλεια πολλών συγγενών του στο Ολοκαύτωμα, αναφέρεται ως «ο πιο σημαντικός δημιουργός παιδικών βιβλίων του 20ού αιώνα». Το 1964 τιμήθηκε με το βραβείο Caldecott Medal για τη Χώρα των τεράτων, ενώ το 1970 του απονεμήθηκε το βραβείο Χανς Κρίστιαν Άντερσεν για την προσφορά του ως εικονογράφου βιβλίων για παιδιά. Το 2003 του απονεμήθηκε το πρώτο Βραβείο στη Μνήμη της Άστριντ Λίντγκρεν, διεθνές βραβείο παιδικής λογοτεχνίας που θέσπισε η σουηδική κυβέρνηση.
Η νέα έκδοση προσφέρει μια φρέσκια και ουσιαστική ματιά που απευθύνεται στην ψυχολογία του σημερινού παιδιού, παρά την κλασική προέλευση της ιστορίας.
Στο βιβλίο, η εικονογράφηση του Μορίς Σέντακ δεν είναι απλώς συνοδευτική, αλλά αποτελεί αυτόνομο έργο τέχνης με θεατρική αισθητική, αφού βασίζεται σε σκηνικά όπερας. Φέρνει το παιδί σε επαφή με μια πλούσια, λεπτομερή και εικαστικά απαιτητική οπτική αφήγηση, που ξεφεύγει από τα συνηθισμένα «χαριτωμένα» παιδικά βιβλία. Με στοιχεία μιας ρετρό αισθητικής, ενσωματώνει στις σκηνές του δάσους κρυμμένα στοιχεία τρόμου, ενισχύοντας την αίσθηση του κειμένου ότι τα δύο αδέλφια κινούνται σε ένα εχθρικό περιβάλλον. Σε πολλά σημεία κυριαρχεί μια σκηνογραφική προσέγγιση, καθώς τα δέντρα και η πυκνή βλάστηση σε κάποιες σελίδες λειτουργούν ως θεατρικά σκηνικά, «εγκλωβίζοντας» τον αναγνώστη μέσα στην εικόνα. Από τα πιο εμβληματικά οπτικά στοιχεία η απόδοση του σπιτιού της μάγισσας ως μιας τερατώδους, ζωντανής οντότητας, που η εικόνα του μεταλλάσσεται όταν τα παιδιά κοιμούνται. Και αυτές οι εικόνες ήταν το ερέθισμα που επέτρεψε στον Στίβεν Κινγκ να επεκτείνει την ιστορία.
Ακουαρέλες, άλλοτε σε γήινα χρώματα άλλοτε σε ζωηρά, εικόνες ονειρικές – κυριολεκτικά και μεταφορικά. Άγγελοι, ντυμένοι στα λευκά, που περιστρέφονται γύρω από το φεγγάρι στο όνειρο της Γκρέτελ, αλλά και εικόνες από το όνειρο του αδελφού της, του Χάνσελ, στο οποίο μια μάγισσα με κονδυλώδη μύτη πετάει στον αέρα, αιχμαλωτισμένα παιδιά που ουρλιάζουν από την τσάντα που κουβαλάει πίσω της. Καθώς η ιστορία προχωρά, τα σκοτεινά χρώματα τα διαδέχονται τα φωτεινά. «Τώρα οι έγνοιες τους είχαν τελειώσει, ο πατέρας τους υποσχέθηκε να μην τους αδικήσει ποτέ ξανά, και ξέρετε τι ακολουθεί». Δίπλα στο κείμενο υπάρχει ένα πλατύ πρόσωπο, με μαλλιά που είναι (;) οι ακτίνες του ήλιου. Τα μάτια του είναι χαμηλωμένα. Δεν χαμογελάει. Η εικονογράφηση του Μορίς Σέντακ είναι άχρωμη σέπια.
Κι «έζησαν αυτοί καλά κι εμείς καλύτερα» σε μια από αυτές τις ιστορίες για την αθωότητα και το κακό, όπου δύο θρυλικοί δημιουργοί, γνωστοί για το σκοτεινό τους ύφος, «συναντιούνται» για να δημιουργήσουν μια νέα, διαφορετική οπτική σε ένα γνωστό παιδικό παραμύθι.
Χάνσελ και Γκρέτελ
Stephen King
εικονογράφηση: Maurice Sendak
μετάφραση: Έφη Τσιρώνη
Κλειδάριθμος
56 σελ.
ISBN 978-960-645-814-9
Τιμή €19,90
https://diastixo.gr/kritikes/paidika/26100-hansel-and-gretel
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου