- Δήμητρα Γ. Μπεχλικούδη
Η νέα έκδοση της Φανταστικής περιπέτειας του Αλέξανδρου Κοτζιά, υποδειγματική από κάθε άποψη, αναμφίβολα συνιστά σημαντική συνεισφορά στα λογοτεχνικά μας δεδομένα. Μυθιστορήματα, νουβέλες, θέατρο, ιστορικά αφηγήματα, κριτική, δοκίμιο και μεταφράσεις (Ντοστογιέφσκι, Κάφκα, Φίνλεϊ, Παβέζε, Ο’Κόνορ κ.ά.) και μια μακρά πλούσια δημοσιογραφική διαδρομή αποτέλεσαν σταθμούς στη δημιουργική πορεία του Αλέξανδρου Κοτζιά (1926-1992). Η νέα έκδοση της Φανταστικής περιπέτειας (Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος 1986, μετά την πρώτη του έκδοση από τον Κέδρο το 1985), εμπλουτισμένη με τον διαφωτιστικό υπομνηματισμό του κειμένου από τον Μιχαήλ Σ. Καλαβρό, αποτέλεσμα έρευνας και μελέτης του Αρχείου Κοτζιά, προσφέρει σημαντικά εφόδια για την ανάγνωση του μυθιστορήματος, πολλαπλώς χρήσιμα και ιδιαιτέρως στο νεότερο αναγνωστικό κοινό. Το τεκμηριωμένο επιλογικό σημείωμα της Ελένης Κεχαγιόγλου, που είχε και την επιμέλεια της έκδοσης, ενισχύει τις προϋποθέσεις για μια νέα ανάγνωση του σημαντικού αυτού τελευταίου μυθιστορήματος του συγγραφέα. Αλλά και η πλαισίωση του βιβλίου με σημαντικές κριτικές αποτιμήσεις μετά την έκδοσή του και μεταγενέστερες αποβαίνει ιδιαιτέρως επωφελής, καθώς η ποικιλία των οπτικών τους δημιουργεί οδοδείκτες εμβάθυνσης στην προσέγγιση του αναγνώστη και ως προς τις αφηγηματικές τεχνικές και ως προς το περιεχόμενο του βιβλίου.
Η αφήγηση του μυθιστορήματος κινείται στα όρια μιας ημέρας, πράγμα που ο συγγραφέας υιοθετεί και σε άλλα του κείμενα, και όπως είναι γνωστό, η συμπύκνωση του χρόνου αποτελεί κομβική τεχνική του μοντερνιστικού μυθιστορήματος, αν θυμηθούμε τον Οδυσσέα του Τζέιμς Τζόις, την Κυρία Νταλογουέι της Βιρτζίνια Γουλφ και πολλά άλλα μυθιστορήματα του ευρωπαϊκού μοντερνισμού. Αν και ο μοντερνισμός του Κοτζιά κινείται μέσα στο πλαίσιο του ρεαλισμού, όπως μεταξύ άλλων σημειώνει ο Δημήτρης Ραυτόπουλος σχολιάζοντας τη Φανταστική περιπέτεια στην έξοχη κριτική του, που εμπεριέχεται στο βιβλίο (σσ. 506-529), η χρήση του μονολόγου αποτελεί σταθερή επιλογή του συγγραφέα, παρότι δεν ταυτίζεται με τον εσωτερικό μονόλογο ως συνειρμική σύνδεση με το ασυνείδητο.
Μιλάει στο σήμερα, κινητοποιεί τη σκέψη και τέρπει τον αναγνώστη.
Στο κοινωνικοπολιτικό φόντο της Ελλάδας την εποχή έκδοσης του μυθιστορήματος, στο μεταπολιτευτικό σκηνικό όπου η χώρα, έχοντας αφήσει πίσω της τα σκοτεινά χρόνια του χουντικού καθεστώτος, έχει προχωρήσει σε αξιοσημείωτες αλλαγές, εκεί που ανθεί η ελπίδα για τους πολλούς και ταυτόχρονα ο μικροκομματισμός, η εξουσιολαγνεία, η οικογενειοκρατία σταδιακά γιγαντώνονται και παγιδεύουν την ομαλή μετάβαση των πολλών σε μια καλύτερη ζωή, μέσα σ’ αυτό το κλίμα πορεύεται ο Αλέξανδρος Καπάνταης, ο κεντρικός χαρακτήρας του βιβλίου. Η «σύμπτωση» των αρχικών στο ονοματεπώνυμο χαρακτήρα και συγγραφέα (Α.Κ.) θα ενισχύσει τη λοιδορία του αφηγητή-συγγραφέα στο πρόσωπο του Καπάνταη και μαζί με αυτό και μέσα από άλλους κρύφιους, πολλές φορές, δρόμους θα καυτηριάσει ανελέητα τον εξευτελισμό δομών, θεσμών, αξιών που παραπαίουν, μιας κοινωνίας που όζει από την υποκρισία, το κυρίαρχο συμφέρον, το ψεύδος, τη διαφθορά και την απαξίωση των πνευματικών ιδεωδών και πολιτιστικών αγαθών. Εξάλλου, το γνωστό ελληνικό επώνυμο «Καπάνταης», τούρκικης προέλευσης, αν και το φέρουν καθ’ όλα αξιοπρεπείς και αξιόλογοι πολίτες σημαίνει: αλαζόνας, ψευτοπαλικαράς, τσαμπουκάς, νταής, τραμπούκος, μάγκας. Πρόκειται για παλιά παρωνύμια και χαρακτηρισμούς που επιβίωσαν στην καθομιλουμένη και εν προκειμένω αποδίδουν τέλεια τον αντιήρωα του Κοτζιά.
Χρόνος του μυθιστορήματος η 21η Απριλίου 1983, ημερομηνία διόλου τυχαία, αφού αποτελεί μνεία της επάρατης 21ης Απριλίου 1967, έναρξη της εφτάχρονης δικτατορίας που τα ξέφτια της εξακολουθούν με κάποιους τρόπους να επηρεάζουν την ελληνική πραγματικότητα. Μέσα στην ημέρα αυτή θα εξελιχθούν τα γεγονότα με τελική κατεύθυνση τη βράβευση του ασήμαντου και υπερεκτιμημένου «λογοτέχνη» Καπάνταη, που αφού υπηρέτησε δουλικά τη Χούντα και παρασημοφορήθηκε από τους συνταγματάρχες, γεγονός αποσιωπημένο και διαστρεβλωμένο στην παρούσα φάση, τώρα αυτός ο ανώτερος δημόσιος υπάλληλος καλείται να τιμηθεί στο Πνευματικό Κέντρο της Αθήνας για το σύνολο της πνευματικής του δημιουργίας (εννέα τόμοι ασημαντότητας)! Η γελοιότητα της ανθρώπινης, ηθικής και πνευματικής υπόστασης του Καπάνταη θα ξεδιπλωθεί στις 323 σελίδες του κειμένου και θα τεκμηριωθεί με την παρέμβαση πολλών αφηγηματικών φωνών, και όχι μόνο της φωνής του αφηγητή. Έτσι, μέσα από τα πρόσωπα της οικογένειας, συζύγου και παιδιών, τα πρόσωπα της ευρύτερης οικογένειας, των «φίλων» και συνεργατών, της Τοιτής, εξωσυζυγικής του σχέσης, του Σέργιου, τον οποίο έχει χρήσει βιογράφο του, αποσπασμένο για τον σκοπό αυτό στο Υπουργείο από την κανονική του θέση στην Ελευσίνα, αλλά και μέσα από ένα πλήθος παραθεμάτων από το αρχείο του, με παράθεση τίτλων των «περίφημων» έργων του, που επιγράφονται με πομπώδεις, εθνοκεντρικούς ή ψευτοαριστερούς συνηθέστατα ανόητους τίτλους και με αποσπάσματά τους, μεθοδικά και συστηματικά αποδομείται πλήρως αυτό το κινούμενο ψέμα, ένα ανθρωπάκι επηρμένο, που περιφέρει τον ναρκισσιστικό του εαυτό ένθεν κακείθεν. Και όσο πλησιάζει το βράδυ της τελετής βράβευσής του, τόσο με διάφορες ευκαιρίες αποκαλύπτεται η ψευδεπίγραφη ταυτότητα του Καπάνταη, πέφτουν οι μάσκες των θιασωτών της επικείμενης φιέστας στο Δημαρχείο, μέχρι την τελική του κατάρρευση. Εγκαταλελειμμένος από όλα τα κοντινά του πρόσωπα, «ο βάρδος του λαού» αποκαθηλώνεται και μαζί του καταρρέει το σαπρό σκηνικό όχι απλώς της προσωπικής του ζωής, αλλά και της χώρας που εναγκαλίζεται επί μακρόν και προβάλλει ποικίλων ειδών πολιτιστικά σκουπίδια.
Όσο κι αν θα μπορούσε κανείς να θεωρήσει ως ένα υπερβολικό λιβελογράφημα πολλές σελίδες του βιβλίου, οι μεγάλες αλήθειες που αναδύονται κάθε στιγμή και συνδέονται με την πραγματική ζωή πίσω από τα σύμβολα είναι πέραν κάθε αμφισβήτησης. Οι επιστολές διαφόρων τριτοκλασάτων εκπροσώπων του πνεύματος, Ελλήνων και ξένων, τα desiderata του Σέργιου ενώπιον του επίμοχθου έργου της ανειλημμένης βιογραφίας του Καπάνταη, την οποία στο τέλος εγκαταλείπει αμετάπειστος, οι ψευδείς πληροφορίες του Καπάνταη για τη συμμετοχή του στις μάχες του Γράμμου στο τέλος του Εμφυλίου, για την αγωνιστικότητα των τέκνων του στο Πολυτεχνείο και η κατά περίπτωση και ευκαιρία βολέματος πολιτική του ταυτότητα διαψεύδονται και μια αντίθετη εκδοχή αποκαλύπτεται από τις έρευνες του Σέργιου. Πόσο οικείο αυτό το σκηνικό!
Ο Κοτζιάς έχει χτίσει το μυθιστόρημά του με τη μαεστρία αριστοτέχνη. Η δύναμη του λόγου του, οι γλωσσικές ποικιλίες που εναλλάσσονται αβίαστα κάθε φορά εναρμονίζονται με το επίπεδο των ομιλούντων προσώπων, όπως οι στιγμές και οι συνθήκες το υπαγορεύουν. Και άλλες φορές οι λέξεις περικόπτονται στο πλαίσιο ενός λόγου παραληρηματικού, είτε του ίδιου του χαρακτήρα είτε ενός λόγου που συντάσσεται αποσπασματικά στις σημειώσεις του Στέργιου, καθώς οι μαρτυρίες του περίγυρου του Καπάνταη, καταιγιστικές, διαψεύδουν, αναιρούν, ακυρώνουν τις ανυπόστατες καταθέσεις του ίδιου. Και εδώ, στους παραληρηματικούς μονολόγους, η γλώσσα γοητεύει. Το πώς ο ίδιος παρεμβαίνει στο κείμενο ως Κοτζιάς –συγγραφέας / μυθιστορηματικό πρόσωπο– στον αντίποδα του μωροφιλόδοξου ήρωά του και οι τρόποι με τους οποίους αρθρώνει τον αντίλογό του σε μια λογοτεχνία προδομένη από φληναφήματα και μωρολογίες, που αυτοαποκαλούνται «λογοτεχνία» και συχνά καθιερώνονται, είναι ένα ζήτημα που παραμένει κυρίαρχο. Στην εποχή μας, μάλιστα, που η δύναμη και επιβολή των μέσων γιγαντώνεται, η αντιμετώπιση του προβλήματος δυσχεραίνεται. Ο Αλέξανδρος Κοτζιάς, σαν ένας άλλος Λισιέν Σαρντόν των Χαμένων ψευδαισθήσεων του Μπαλζάκ, αποκαλύπτει τη διαφθορά και την εμπορευματοποίηση του πνεύματος που αναδύεται από τη βαθιά πολιτικοκοινωνική κρίση του καιρού του.
Αν και δεν είναι εύκολο στο πλαίσιο ενός περιορισμένου σημειώματος να αναφερθεί κανείς διεξοδικά στις αρετές αυτής της γραφής και του μυθιστορήματος στο σύνολό του, η Φανταστική περιπέτεια,σαράντα χρόνια μετά την πρώτη της έκδοση, μιλάει στο σήμερα, κινητοποιεί τη σκέψη και τέρπει τον αναγνώστη.
[Η Δήμητρα Γ. Μπεχλικούδη είναι διδάκτωρ Φιλολογίας.]
Φανταστική περιπέτεια
Αλέξανδρος Κοτζιάς
Εκδόσεις Πατάκη
544 σελ.
ISBN 978-618-07-1797-6
Τιμή 20,90€
https://diastixo.gr/kritikes/ellinikipezografia/27071-alexandros-kotzias-fantastiki-peripeteia
.jpg)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου