«Μανόλης Αναγνωστάκης, Τίτος Πατρίκιος:
“Κατοικία της μνήμης”» της Ελένης Αντωνιάδου
Το πρώτο βιβλίο αναφοράς που διάβασα, όταν άρχισα πριν από πολλά χρόνια να ασχολούμαι συστηματικά με την ποίηση του Τίτου Πατρίκιου, ήταν η Ποιητική και πολιτική ηθική του Δ. Ν. Μαρωνίτη.[1] Ένας τόμος, στον οποίο είχε συγκεντρώσει τις επιφυλλίδες που είχε δημοσιεύσει στην εφημερίδα Το Βήμα για την «ποιητική τριάδα», όπως την ονόμασε, Αλεξάνδρου-Αναγνωστάκης-Πατρίκιος. Από τότε, ο Αναγνωστάκης και ο Πατρίκιος είχαν συνδεθεί μέσα στο μυαλό μου. Αναγνώριζα μια συγγένεια, σχεδόν φυσική, κάθε φορά που επανερχόμουν στα ποιήματά τους και είμαι ευγνώμων που το αφιέρωμα στο Διάστιχο μου δίνει την ευκαιρία να ασχοληθώ και να βάλω τα πράγματα σε μια σειρά.
Το 1998, μιλώντας στη Λευκωσία, στην παρουσίαση των τριών πρώτων τόμων της συγκεντρωτικής έκδοσης των ποιημάτων του Πατρίκιου που είχε κάνει τότε ο Κέδρος, είχα δώσει στη δική μου εισήγηση τον τίτλο: «Κρυφοί και φανεροί συγγενείς του Τίτου Πατρίκιου».[2] Ο τίτλος ήταν δάνειο από τον Δημήτρη Μαρωνίτη, ο οποίος στην Ποιητική και πολιτική ηθική είχε ονομάσει τον Σεφέρη «κρυφό συγγενή» του Τίτου Πατρίκιου. Στην εισήγηση εκείνη είχα προσπαθήσει να καταγράψω τη συνομιλία του Πατρίκιου με τους ομότεχνούς του, είτε αυτοί αναφέρονται ονομαστικά, είτε υποκρύπτονται στους στίχους των ποιημάτων του.
Αναφερόμενη στον Μανόλη Αναγνωστάκη είχα διαπιστώσει ότι ο Αναγνωστάκης μπορεί να μη μνημονεύεται ονομαστικά στην ποίηση του Πατρίκιου, αλλά διάλογος υπήρχε. Ήταν επομένως αυτονόητο να τον εντάξω στον κατάλογο των συνομιλητών του Πατρίκιου. Την άποψη αυτή διατηρώ μέχρι σήμερα, με την ελπίδα να μπορέσω, ακροθιγώς έστω, και να την τεκμηριώσω.
Ως νήμα που συνδέει αυτούς τους δυο σπουδαίους εκπροσώπους της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς είχα αναφέρει τότε την άσκηση της ποίησης μέσα σε ένα κοινό πολιτικό-ιδεολογικό πλαίσιο, την κοινή θεματολογία, αλλά και την εμβληματική παρουσία των φίλων που πλαισιώνουν το ποιητικό υποκείμενο σε εποχές που επιβάλλουν την ομαδική δράση, όπως η Αντίσταση, ο Εμφύλιος και τα μετεμφυλιακά χρόνια. «Ο Νίκος, ο Γιώργης, η Βούλα, η Άννα, ο Λάζαρος, ο Βασίλης, του Πατρίκιου, μπορούν να είναι αντίστοιχα ο Δημήτρης, ο Γιώργος, ο Θανάσης, ο Ηλίας, η Κλαίρη, ο Ραούλ, του Αναγνωστάκη», είχα πει.
Πώς να εξηγήσω πιο απλά τι ήταν ο Ηλίας
η Κλαίρη, ο Ραούλ, η οδός Αιγύπτου,[3]
λέει ο Αναγνωστάκης.
Και ο Πατρίκιος:
Μιλάω για τον Άγγελο, τον Λάζαρο, τον Βασίλη
που τους γαζώσανε τα πολυβόλα.[4]
Δεν αναιρώ κάτι από αυτά, αλλά σήμερα ως συνεκτικότερο δεσμό μεταξύ τους θεωρώ την ποιητική μετατροπή της μνήμης των κοινών τους βιωμάτων, όσο κι αν διαφέρουν τα εργαλεία, και δεν επέλεξα τυχαία τον τίτλο του ποιήματος του Τίτου Πατρίκιου «Κατοικία της μνήμης» ως τίτλο στο κείμενο αυτό. Για την «αντίσταση των γεγονότων», για να θυμηθώ και πάλι τον Πατρίκιο, ως αναγκαίες προϋποθέσεις θεωρώ, εκτός από τον χρόνο, και τον τόπο. Τον τόπο, ο οποίος διαδραματίζει κομβικό ρόλο στην πρόσληψη της ποίησης και του Αναγνωστάκη και του Πατρίκιου, με ό,τι αυτός εμπεριέχει. Ανθρώπους και πράγματα.
Ο Τίτος Πατρίκιος από την εποχή της βεβαιότητας της πρώτης του ποιητικής συλλογής του 1954, του Χωματόδρομου, θα περάσει, μετά τις εξορίες, στα ερωτήματα της Μαθητείας του 1963, θα εξακολουθεί να μας περιγράφει τις μαυρόασπρες εικόνες του παρελθόντος στην Προαιρετική στάση που γράφεται στο Παρίσι στα χρόνια της Δικτατορίας, αλλά από αυτή τη συλλογή γίνεται ήδη αντιληπτό ότι η ποιητική του γεωγραφία διαφοροποιείται, κάτι που θα είναι απολύτως ευδιάκριτο στις επόμενες ποιητικές του συλλογές. Ωστόσο τα βιώματα εκείνα που για τον Μανόλη Αναγνωστάκη είναι η περιρρέουσα ατμόσφαιρα του corpus της ποιητικής του παραγωγής θα τροφοδοτούν και το ποιητικό έργο του Πατρίκιου ως διαρκής οφειλή.
Μιλώ για τα τελευταία σαλπίσματα των νικημένων στρατιωτών
Για τα τελευταία κουρέλια από τα γιορτινά μας φορέματα
[…]
Για τα φορτωμένα καμιόνια και τους βηματισμούς στις υγρές πλάκες
Για τα προαύλια των φυλακών και το δάκρυ των μελλοθανάτων.[5]
Αναγνωστάκης, Τα ποιήματα, σ. 123-124.
Θα πει ο από ενωρίς ο Αναγνωστάκης και θα συνοψίσει ο Πατρίκιος:
Όσο με κατοικεί η μνήμη επανέρχομαι
σ’ αυτά που έγιναν, σ’ αυτά που είδα
είτε σ’ αυτά που ξέρω από πρώτο χέρι
[…]
Μιλάω για τους σκοτωμένους των μαχών με μάτια που δεν έκλειναν
[…]
τους πεθαμένους απ’ την πείνα στα σκαλοπάτια του σχολείου μου.[6]
Πατρίκιος, Ποιήματα Β΄, σ. 341.
Λόγος κυριολεκτικός, αιχμηρός και ευθύβολος, αλλά όχι γι’ αυτό λιγότερο ποιητικός. Ένας μονόλογος που απευθύνεται όμως σ’ εσένα, χωρίς κανέναν ενδιάμεσο. «Με τον Αναγνωστάκη, αισθάνεσαι ότι διαβάζεις έναν ποιητή που σου μιλάει» έγραψε ο Διονύσης Καψάλης, [7] μια διαπίστωση που πιστεύω ότι ισχύει απολύτως και για τον Τίτο Πατρίκιο.
Δεν σχολιάζω περαιτέρω, μία μόνο επιπλέον επισήμανση. Πέραν της «ποιητικής ηθικής» για την οποία μίλησε ο Δημήτρης Μαρωνίτης, νομίζω πως ένα θέμα που αξίζει να ασχοληθεί κανείς είναι και το θέμα της «ποιητικής ευθύνης», με το δικό του ειδικό βάρος στην ποίηση και των δύο.
Πριν κλείσω αυτή τη σύντομη και εξ ανάγκης κάθε άλλο παρά εξαντλητική αναφορά, θέλω να επισημάνω και μια άλλη, λιγότερο εμφανή ομοιότητα που ήταν μια καινούρια ανακάλυψη για μένα. Ξαναδιαβάζοντας τα ποιήματα του Μανούσου Φάσση, έρχονταν στο νου μου συνεχώς τα σατιρικά στιχάκια που σκαρώνει διαρκώς ο Πατρίκιος προς τέρψιν όλων των φίλων του.
Ως κατακλείδα αναφέρομαι στο ποίημα του Μανόλη Αναγνωστάκη με τον συμβολικό τίτλο «Επίλογος», που είναι και το καταληκτήριο του συγκεντρωτικού τόμου των ποιημάτων του, στο οποίο εμπεριέχονται αυτούσιοι οι δύο στίχοι του Τίτου Πατρίκιου από το ποίημά του «Στίχοι, 2» του 1957: «Γιατί κανένας στίχος σήμερα δεν ανατρέπει καθεστώτα / κανένας στίχος δεν κινητοποιεί τις μάζες».[8] Γνωστότερος ο στίχος «Γιατί κανένας στίχος σήμερα δεν ανατρέπει καθεστώτα», πολλές φορές εσφαλμένα αποδίδεται στον Αναγνωστάκη, παραβλέποντας το γεγονός ότι οι δύο στίχοι του Πατρίκιου βρίσκονται εντός εισαγωγικών στο ποίημα και κυρίως ότι η στροφή συμπληρώνεται από τον Αναγνωστάκη με τον στίχο: «όπως είπε κάποτε κι ο φίλος μου ο Τίτος». Η παρεξήγηση έχει νομίζω την εξήγησή της. Θεωρώ πως ο Πατρίκιος, με τον αποφθεγματικό του αυτό στίχο, εξέφρασε μια ολόκληρη γενιά. Τα λόγια του έγιναν και δικά της. «Είναι παιδιά πολλών ανθρώπων τα λόγια μας» είπε ο Σεφέρης, που, έτσι κι αλλιώς, είναι και των δύο «συγγενής». Και μια και μιλάμε για συγγένειες, οι στίχοι με γνωμικό χαρακτήρα, οι επαναλήψεις τίτλων, καθώς και άλλα μορφικά, δομικά και υφολογικά στοιχεία, που θα μπορούσαν να είναι το θέμα μιας διατριβής, είναι τεκμήρια της συγγένειας για την οποία μιλώ. Όσο για τις αποκλίσεις, πολλές και ενδιαφέρουσες, καθώς αυτές διασφαλίζουν και τη μοναδικότητα της φωνής. Αυτή, ευτυχώς, έχει τεκμηριωθεί από τους μελετητές εκατέρωθεν.
Μένω εδώ με μια υπόθεση εργασίας που μου φαίνεται ελκυστική. Ο πιο αισιόδοξος Πατρίκιος, το 1982, στο ποίημα «Οι στίχοι, 3»[9] συμπλήρωσε: «Οι στίχοι δεν ανατρέπουν καθεστώτα / μα σίγουρα ζούνε πιο πολύ / από όλες τις καθεστωτικές αφίσες». Θα ήταν άραγε διαφορετικός ο «Επίλογος» του Αναγνωστάκη αν είχε υπόψη και αυτή την εκδοχή;
Ελένη Αντωνιάδου: Φιλόλογος
[1] Δημήτρης Ν. Μαρωνίτης, Ποιητική και πολιτική ηθική, Κέδρος, Αθήνα 1976.
[2] Ελένη Αντωνιάδου, «Κρυφοί και φανεροί συγγενείς του Τίτου Πατρίκιου», Κείμενα για τον Τίτο Πατρίκιο / Ως πού μπορεί να φτάσει ένας «Χωματόδρομος», Βακχικόν, Αθήνα 2019, σ. 55.
[3] Μανόλης Αναγνωστάκης, «Όταν αποχαιρέτησα», Τα ποιήματα, 1941-1971, Πλειάς (Δωδέκατη έκδοση), Αθήνα 1982, σ. 121.
[4] Τίτος Πατρίκιος, «Κατοικία της μνήμης», Ποιήματα Β΄, Κίχλη, Αθήνα 2018, σ. 342.
[5] Αναγνωστάκης, Τα ποιήματα, σ. 123-124.
[6] Πατρίκιος, Ποιήματα Β΄, σ. 341.
[7] Διονύσης Καψάλης, «Το καμαράκι κάτω από τη σκάλα», Εντευκτήριο, Μανόλης Αναγνωστάκης αφιέρωμα, τχ. 71, Δεκέμβριος 2005.
[8] Τίτος Πατρίκιος, «Στίχοι, 2», Ποιήματα Α΄, Κίχλη, Αθήνα 2017, σ. 383.
[9] Πατρίκιος, Ποιήματα Β΄, σ. 190.
.jpg)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου