«Η ερωτική διάσταση της ποίησης του Μ. Αναγνωστάκη»
της Αγάθης Γεωργιάδου
Ο Μανόλης Αναγνωστάκης κατατάσσεται μεταξύ των σημαντικότερων πολιτικών ποιητών της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς, καθώς το έργο του εστιάζει στη σχέση ανάμεσα στην ατομική εμπειρία και τις ιστορικές, πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες του 20ού αιώνα.[1] Η ποίησή του διαβάζεται κυρίως υπό το πρίσμα της πολιτικής στράτευσης και του ιδεολογικού στοχασμού, σε μια εποχή όπου το προσωπικό βίωμα δοκιμαζόταν μέσα στις συμπληγάδες της ιστορίας και ο ποιητικός του λόγος εμποτιζόταν από τις αντιφάσεις του συλλογικού πεπρωμένου. Παράλληλα, ωστόσο, με αυτή την ευρέως αναγνωρισμένη πολιτική διάσταση, στο έργο του διακρίνεται και μια πιο εσωστρεφής, ερωτική συνιστώσα,[2] η οποία –αν και λιγότερο μελετημένη[3]– διατρέχει υπόγεια την ποίησή του. Πρόκειται για έναν ερωτικό λόγο που δεν έρχεται σε αντιπαράθεση με τον πολιτικό αλλά συχνά τον συνυφαίνει, άλλοτε ως υπαρξιακή ανάγκη κι άλλοτε ως σιωπηλή αντανάκλαση των τραυμάτων και των αδιεξόδων της εποχής – μια διάσταση που αξίζει ιδιαίτερης προσοχής.
Τα κυριότερα ποιήματα στα οποία εντοπίζεται το ερωτικό στοιχείο είναι τα εξής: «Θά ’ρθει μια μέρα…», «13.12.43», «Οι νικημένοι», «Πέντε μικρά θέματα» (Εποχές, 1941-1944). «Όταν τα βράδια…» (Η Συνέχεια,1953-1954) . «Κάτω απ’ τις ράγες…», «Τη νύχτα έρχονται…» και «Αφιέρωση» (Η Συνέχεια ΙΙΙ, 1962). «Ο ουρανός» (Ο Στόχος, 1970).
Χαρακτηριστικό του ερωτικού λόγου του Αναγνωστάκη είναι η προσφώνηση σε ένα αόριστο «εσύ», που προσδίδει εξομολογητικό τόνο και ταυτόχρονα τονίζει τη δυσκολία της επικοινωνίας, μετατοπίζοντας τον έρωτα σε πεδίο υπαρξιακής αναμέτρησης. Το ερωτικό πρόσωπο είναι παρόν-απόν στο ποίημα «Θα ’ρθει μια μέρα…» (Εποχές, 1941–1944), όπου η σιωπή του ποιητικού υποκειμένου λέει όσα δεν μπορεί να ειπωθούν: «Θά ’ρθει μια μέρα που δε θα ’χουμε πια τί να πούμε / Θα καθόμαστε απέναντι και θα κοιταζόμαστε στα μάτια / Η σιωπή μου θα λέει: Πόσο είσαι όμορφη, μα δε βρίσκω άλλο τρόπο να σ’ το πω». Το ποίημα αποπνέει μελαγχολία και πικρή ειρωνεία, καθώς ο ποιητής συνειδητοποιεί πως η ζωή είναι τόσο μικρή, σχεδόν ασήμαντη, ώστε η αναζήτηση του έρωτα να μοιάζει μάταιη. Η σκέψη αυτή αποτυπώνει μια σκληρή αλήθεια: η μοναξιά είναι αναπόφευκτη κι η αγάπη ίσως δεν σώζει, γιατί ακόμα και το πιο βαθύ συναίσθημα μοιάζει ειρωνικό μπροστά στον θάνατο.
Στο ποίημα «13.12.43» από την ίδια συλλογή, το ερωτικό στοιχείο είναι πιο έντονο και αναδύεται με ιδιαίτερη συναισθηματική και νοσταλγική φόρτιση. Συνδυάζει την προσωπική εμπειρία με την ιστορική συνθήκη, χωρίς το ένα να υποτάσσεται στο άλλο. Οι στίχοι «Με μιαν επιθυμία φλογισμένη στα χείλια μας / Είναι η αγάπη που γυρέψαμε και μας την αρνήθηκαν» εκφράζουν τη ματαίωση της επιθυμίας, τη νοσταλγία ενός χαμένου έρωτα, την πίκρα ενός αποχωρισμού και μιας μάταιης αναμονής («Κι εσύ περιμένεις ένα γράμμα που δεν έρχεται»). Το ερωτικό βίωμα διασταυρώνεται εδώ με τη βία της ιστορίας, όχι όμως για να συνθλιβεί αλλά για να μεταμορφωθεί σε μια ουτοπική προβολή της αγάπης: μιας αγάπης ανέφικτης, που παραμένει ωστόσο ζωντανή ως επιθυμία και μνήμη.
Στο ποίημα «Οι νικημένοι», από την ίδια συλλογή, ο ποιητής μιλά από τη θέση ενός νέου ανθρώπου που αμφιβάλλει, που βιώνει τη ρήξη ανάμεσα στο όραμα και την πραγματικότητα. Η χρήση του α’ πληθυντικού προσώπου («οι δυο μας») παραπέμπει σε μια σχέση που τη συνδέουν προσωπικά και συλλογικά βιώματα, δημιουργώντας μια αίσθηση οικειότητας και κοινής πορείας. Η «φυγή» που αναβάλλεται, ο «πανικός του χωρισμού», η αναφορά «στη νιότη μας» και σε αισθήματα «πιο πλούσια από τ’ άναμμα της σάρκας» υποδηλώνουν ότι η σχέση είναι ερωτική, δεν είναι όμως προτεραιότητα μπροστά στον αγώνα για τα ιδανικά που υπηρετούν οι δύο σύντροφοι. Ταυτόχρονα, «τα λευκά καλοκαίρια που πληγώσαν τα χρόνια μας», οι «ακριβές μας αμφιβολίες», οι «ατέλειωτες νύχτες» αποτυπώνουν τη διάψευση του κοινού πολιτικού οράματος. Το ποίημα εγγράφεται, έτσι, σε μιαν ενιαία αφήγηση πολιτικής και ερωτικής «ήττας», όπου ο πόνος, η αγρύπνια και η μνήμη παραμένουν κοινά και αδιαχώριστα.
Στα «Πέντε μικρά θέματα» (Ι–V), από την ίδια συλλογή, ο έρωτας εμφανίζεται ως μια ανεκπλήρωτη και έντονα φορτισμένη επιθυμία, διαποτισμένη από σωματικότητα και υπαρξιακή αγωνία. Το ερωτικό στοιχείο συνυφαίνεται με θεματικές όπως η μοναξιά, η αναζήτηση ταυτότητας και η ανάγκη για βαθιά ανθρώπινη επαφή, διαμορφώνοντας ένα ποιητικό τοπίο εσωτερικό και εύθραυστο. Στο Ι ο έρωτας εμφανίζεται ως μια βαθιά πνευματική ένωση, όπου η αγνότητα, η αμοιβαιότητα και η κοινή μοίρα (ψωμί, κόπος, προσευχή) γίνονται φορείς λύτρωσης και καθρέφτης της χαμένης ψυχής, δίοδος προς μια καθολική ενότητα («κι εγώ μέσα σε σένα και σ’ όλους»). Στο II το ερωτικό συναίσθημα εντάσσεται στο πλαίσιο μιας πορείας προς την αυτογνωσία, υπερβαίνοντας το αγαπημένο πρόσωπο. Στο ποίημα αυτό η αγάπη συνυπάρχει με την ανάγκη του ποιητικού υποκειμένου να λυτρωθεί από τις αυταπάτες. Στο ΙΙΙ ο έρωτας υπάρχει ως απόηχος και μακρινή ανάμνηση («Κάμε να σ’ ανταμώσω, κάποτε, φάσμα χαμένο του πόθου μου»). Στο IV η αγάπη παρουσιάζεται ως πληγή, απώλεια κι ανελέητος πόθος («Λεπίδι του πόθου μου αδυσώπητο») που διαλύει την παιδική αθωότητα. Τέλος, στο V, η επίκληση στη Χαρά ως «ζεστή αγαπημένη» συνδέει το ερωτικό βίωμα με μια απεγνωσμένη αναζήτηση συγκίνησης και θαλπωρής.
Στο ποίημα «Όταν τα βράδια…», από τη συλλογή Η Συνέχεια, το ερωτικό στοιχείο διαπλέκεται με την αδυναμία της ανάμνησης να αποδώσει την αλήθεια μιας σχέσης που έχει χαθεί. Παρά τις σκόρπιες εικόνες της μνήμης, η προσπάθεια ανασύστασης του παρελθόντος μοιάζει μάταιη, αφού το ποιητικό υποκείμενο φαίνεται να αμφιβάλλει ακόμη και για την εγκυρότητα των συναισθημάτων του: «Όχι, μα δεν την είχα εγώ αγαπήσει».
Στο ποίημα «Κάτω απ’ τις ράγες…», από τη συλλογή Η Συνέχεια 3, διαφαίνεται η προσπάθεια του ποιητή να επουλώσει τα τραύματα του παρελθόντος και να δώσει προτεραιότητα στην επιβίωση. Εδώ, ο λόγος αποκτά έναν ασυνήθιστα τρυφερό και μελαγχολικό τόνο, που απέχει από την αιχμηρότητα της πρώιμης ποίησης του Αναγνωστάκη. Το ποίημα οργανώνεται ως συνομιλία με ένα αγαπημένο πρόσωπο, μεταφέροντας την αίσθηση της οικειότητας. Ο πόλεμος, η φρίκη και ο θάνατος παρουσιάζονται συμβολικά ως ένα τρένο που περνά και συντρίβει «κάτω από τις ράγες» του τα όνειρα, τις καθημερινές χαρές, την τέχνη, τον έρωτα. Ωστόσο, ο ποιητής δεν εγκαταλείπει την ελπίδα πως κάποτε θα συναντηθούν («Όταν όλα περάσουν – πάντα σε περιμένω»).
Σε δύο ποιήματα της ίδιας συλλογής («Τη νύχτα έρχονται» και «Αφιέρωση») ο Αναγνωστάκης αποδομεί τη ρομαντική αντίληψη του έρωτα, εντάσσοντάς τον σε ένα ευρύτερο πλέγμα απογοήτευσης και ειρωνείας. Η νύχτα, στο ποίημα «Τη νύχτα έρχονται», γίνεται ο καμβάς όπου συνυφαίνονται ζωές, έρωτες και πολιτικές αποφάσεις, ένας χρόνος δραματικός, όπου οι «μεγάλες αποφάσεις» δεν αφήνουν περιθώριο για ρομαντισμό. Το ερωτικό στοιχείο εμφανίζεται υπόγεια, σχεδόν περιθωριακά, και εξοστρακίζεται από την ένταση της ιστορικής πραγματικότητας. Η ειρωνεία κορυφώνεται στους τελευταίους στίχους με τον θάνατο του νυχτοφύλακα, σύμβολο μιας θυσίας σιωπηλής και ανώνυμης, που σκιάζει κάθε ατομική επιθυμία.
Ανάλογα, στο ποίημα «Αφιέρωση» ο ποιητής προσεγγίζει τη ζωή με σαρκασμό λόγω της απογύμνωσης των προσδοκιών. Ο έρωτας, ο γάμος, η οικογένεια, η σταθερότητα και η επιστροφή του ασώτου παρουσιάζονται όχι ως κατακτήσεις ή ιδανικά, αλλά ως συμβατικά αφηγήματα που έχουν κλείσει τον κύκλο τους. Η καταληκτική φράση «Για όλα όσα τέλειωσαν χωρίς ελπίδα πια» λειτουργεί ως ειρωνικό επιτύμβιο.
Η συλλογή Ο Στόχος, παρόλο που κυριαρχείται από πολιτικό στοχασμό, περιλαμβάνει ένα από τα πιο ερωτικά ποιήματα του Αναγνωστάκη, το ποίημα «Ο ουρανός». Πρόκειται για μια βαθιά εξομολόγηση, στην οποία ο έρωτας δεν είναι μόνο αισθησιακός, αλλά υπαρξιακός και πνευματικός, ένας τόπος ιερότητας και παρηγοριάς από τη φθορά, στον οποίο συνυπάρχουν η μνήμη, η σωματικότητα και η σχεδόν μεταφυσική πίστη στην αντοχή του έρωτα. Στους πρώτους στίχους («Πρώτα να πιάσω τα χέρια σου / Να ψηλαφίσω το σφυγμό σου»), η επαφή με τον σφυγμό του άλλου αποκτούν πρωταρχική σημασία: το άγγιγμα δεν είναι απλώς σαρκικό αλλά η ουσία της ερωτικής σχέσης. Το «δάσος» γίνεται ο συμβολικός τόπος της κοινής ιστορίας και της αέναης ανάμνησης, ενώ η απουσία «ξυλοκόπων» υπαινίσσεται πως η αγάπη είναι ανέγγιχτη από τον χρόνο και τον κόσμο.
Συνοψίζοντας, στην ποιητική του Αναγνωστάκη ο έρωτας εκφράζεται κυρίως μέσα από τη μνήμη και τη νοσταλγία για ό,τι έχει χαθεί· άλλοτε παρουσιάζεται ως ιερό καταφύγιο, άλλοτε ως μαρτυρική πληγή και αδυσώπητη ανάμνηση, συνήθως όμως ως ανάγκη για λύτρωση από την ιστορική και πολιτική δυστοπία, λειτουργώντας ως διέξοδος, δύναμη αντίστασης κι ένας δαιδαλώδης δρόμος προς την αυτογνωσία και την αλήθεια του άλλου. Στην τραυματισμένη μεταπολεμική Ελλάδα, χωρίς να απομονώνει ο ποιητής τον έρωτα από το κοινωνικο-πολιτικό πλαίσιο, τον φορτίζει με την ίδια ενέργεια που διαπερνά τις ιδεολογικές και ηθικές του αγωνίες. Γίνεται έτσι ένας χώρος υπαρξιακής αγωνίας και βαθιάς συνείδησης του παρόντος, ανθεκτικός στον χρόνο, συνυφασμένος όμως με τον πόνο της απουσίας και της προσμονής.
Αγάθη Γεωργιάδου: Διδάκτωρ Φιλολογίας, κριτικός λογοτεχνίας
[1] Είναι πολλές οι μελέτες που αναδεικνύουν αυτή την κοινωνικο-πολιτική διάσταση της ποίησης του Αναγνωστάκη, θεματικά και υφολογικά, αν και θεωρείται δεδομένο ότι η σχέση αυτή δεν είναι σχέση αιτίας και αποτελέσματος, καθώς προκύπτει από τις θεατές και αθέατες αλληλεπιδράσεις του λογοτεχνικού έργου με την κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα. Ενδεικτικά: Δ. Ν. Μαρωνίτης, Ποιητική και πολιτική ηθική. Πρώτη μεταπολεμική γενιά (Αλεξάνδρου-Αναγνωστάκης-Πατρίκιος), Κέδρος, Αθήνα 1976· Α. Τζούμα, Ο χρόνος και ο λόγος. Η ποιητική δοκιμασία του Μανόλη Αναγνωστάκη. μια οπτική, Αθήνα, Νεφέλη 1982· V. Orsina, Ο στόχος και η σιωπή: Εισαγωγή στην ποίηση του Μανόλη Αναγνωστάκη, επιμέλεια: Αλέξης Ζήρας, μτφρ. Αυγή Καλογιάννη, Νεφέλη, Αθήνα 1995· Ξ. Α. Κοκόλης, «Σε τί βοηθά λοιπόν…», Η ποίηση του Μανόλη Αναγνωστάκη, Νεφέλη, Αθήνα 2001· Α. Αργυρίου, Μανόλης Αναγνωστάκης: Νοούμενα και υπονοούμενα της ποίησής του, Γαβριηλίδης, Αθήνα 2004· Γ. Δάλλας, Μανόλης Αναγνωστάκης: Ποίηση και ιδεολογία, Κέδρος, Αθήνα 2007· Ο ποιητής Μανόλης Αναγνωστάκης και η μεταπολεμική αριστερή διανόηση, πρόλογος Κώστα Βούλγαρη, επιμέλεια Κώστας Βούλγαρης & Γιάννης Παππάς, Διαπολιτισμός, Πάτρα 2016· Κ. Χριστούδια, Η διάσταση προσώπου - προσωπείου στην ποίηση του Μανόλη Αναγνωστάκη. Τα ποιήματα, 1941-1971, διπλωματική εργασία, Πανεπιστήμιο Κύπρου, 2021, https://www.greek-language.gr/digitalResources/literature/tools/concordance/biography.html?cnd_id=2 κ.ά.
[2] Χρησιμοποιώ τον όρο «ερωτική διάσταση» σύμφωνα με τον ορισμό του J. A. Cuddon, Λεξικό λογοτεχνικών όρων και θεωρίας της λογοτεχνίας, μετάφραση-επιστημονική επιμέλεια Γ. Παρίσης-Μ. Λιάπη, Μεταίχμιο, Αθήνα 2005, σ. 200, λήμμα «Ερωτική ποίηση: "[…] ανάλογα με την περίπτωση το βάρος άλλοτε πέφτει στα συναισθήματα και άλλοτε στην καθαρά σωματική ερωτική ηδονή. Πράγματι, σε κάποια έργα η ερωτική ποίηση επικεντρώνεται στις πιο σαρκικές πλευρές του έρωτα και του ερωτικού πάθους, ενώ υπάρχουν και έργα τα οποία εμμένουν στις πιο ευγενικές εκδηλώσεις της αγάπης και στα υψηλά συναισθήματα"».
[3] Από όσο γνωρίζω, ο Γιώργος Μαρκόπουλος αναφέρθηκε πρώτος στην ερωτική διάσταση της ποίησης του Αναγνωστάκη στο αφιέρωμα της Λέξης (Η λέξη 186, Οκτώβριος-Δεκέμβριος 2005, σ. 481), υποστηρίζοντας ότι ο ποιητής είναι σε μεγάλο βαθμό «τρυφερά ερωτικός» και εντοπίζοντας το ερωτικό στοιχείο στα ποιήματα «Θα ’ρθει μια μέρα…», «13.12.43», «Οι νικημένοι». Επίσης, ο Μιχ. Η Μπακογιάννης («Τρόποι άρθρωσης του ερωτικού λόγου στα ποιήματα του Μανόλη Αναγνωστάκη», The Athens Review 52, Ιούνιος 2014, σ. 38-39) παραθέτει προφορική δήλωση του ποιητή το 1997 σε συνέντευξή του ότι «δεν είμαι πολιτικός ποιητής. Είμαι ερωτικός ποιητής. Είμαι ερωτικός και πολιτικός ποιητής μαζί». Ο Μπακογιάννης υπολογίζει μάλιστα ότι περίπου το 40% των ποιημάτων του Αναγνωστάκη είναι ερωτικά, με την πλειονότητά τους να ανήκουν στις νεανικές του συλλογές, ιδίως τις Εποχές.
.jpg)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου