«Ο Μανόλης Αναγνωστάκης και το Υστερόγραφο»
της Λίλιας Τσούβα
Μείζων ποιητής της ελληνικής νεωτερικότητας ο Μανόλης Αναγνωστάκης (1925-2005), από τους σημαντικότερους της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς, έχει αφήσει υψηλής ποιότητας ποιητικό, κριτικό και δοκιμιακό έργο. Σαν πρόκες καρφωμένες οι λέξεις του, ασκούν βαθιά επίδραση σε ποιητές και ποιήτριες, αναγνώστες και αναγνώστριες.
Την ποιητική γλώσσα του χαρακτηρίζει αμεσότητα και σαφήνεια, ένας λυρικός και χαμηλόφωνος συνομιλιακός τόνος, το σμίξιμο της λεπτής απαισιοδοξίας με την ειρωνεία. Στη συνείδηση των Νεοελλήνων ο Μανόλης Αναγνωστάκης καταξιώθηκε ως ποιητής και στοχαστής· ένας άξιος πνευματικός ταγός, ένας «μοραλιστής» απελευθερωμένος από τη ματαιοδοξία της οίησης, πρόθυμος να υπερασπιστεί τις ελευθερίες της κοινωνίας. Οπαδός της αμφισβήτησης και της αυτοκριτικής, του «ευφρόσυνου» αλλά «ασεβούς χιούμορ», αντιστάθηκε στην απολυτότητα και στη μεγαληγορία, στη μουσειακή επίσης των πραγμάτων θέαση. «Της αιδημοσύνης» ποιητής,[1] υπερασπίστηκε τις αιώνιες αξίες.
Το ποιητικό έργο του Αναγνωστάκη καλύπτει μια τριακονταετία. Εκκινεί με τις Εποχές (1941-1944, 1946-1948 και 1949-1950), προχωρεί με τις Συνέχειες (1953-1954, 1955 και 1963) και ολοκληρώνεται με τον Στόχο (1971). Τελευταίες του ποιητικές συλλογές, το Περιθώριο ’68-’69 (1979) και το ΥΓ. (1983). Ποιητικά έργα δημοσίευσε και με το ψευδώνυμο Μανούσος Φάσσης. Έγραψε, επίσης, δοκίμια και μετέφρασε Λόρκα (σε συνεργασία με τον ποιητή Κλείτο Κύρου). Στα έργα του περιλαμβάνεται και ο μονόλογος-συνέντευξή του στον Μισέλ Φάις με τίτλο Είμαι αριστερόχειρ, ουσιαστικά. Εκδόθηκε μετά τον θάνατό του, με πρόλογο του Παντελή Μπουκάλα και επίμετρο-επιμέλεια του Μισέλ Φάις (2012).
Πολιτικός, ερωτικός και υπαρξιακός ποιητής ο Αναγνωστάκης διακρίνεται για τον λιτό και στοχαστικό του στίχο. Η ποίησή του είναι αυτοβιογραφική, τις προσωπικές του εμπειρίες αποτυπώνει, όπως και μιας ολόκληρης γενιάς, που έζησε τη φρίκη ενός Παγκοσμίου Πολέμου και ενός Εμφυλίου, που αγωνίστηκε για υψηλά οράματα, όμως τα είδε στην πορεία να συνθλίβονται μέσα στη λαίλαπα του καταναλωτισμού και της υλικής ευμάρειας. Την ποιητική του γλώσσα διέπει μελαγχολία και απογοήτευση, μοναξιά και σαρκασμός, αλλά και αισιοδοξία, όχι μηδενισμός. Για την αγωνία την προσωπική και της γενιάς του μιλούν οι πυκνοί σε νοήματα, συχνά διορατικοί, προφητικοί, στίχοι του.
Το Υστερόγραφο (ΥΓ.) είναι η τελευταία του ποιητική συλλογή. Κυκλοφόρησε για πρώτη φορά το 1983, ως ιδιωτική έκδοση, με το όνομα του ποιητή στο εσώφυλλο, σε εκατό μόνον αντίτυπα. Απαρτίζεται από ποιήματα πολύ σύντομα, σαν επιμύθιο. «‘‘Ποιήματα’’ της μιας πρότασης, σαν σκόρπιες βιαστικές σημειώσεις για μια εσωτερική βιογραφία που δεν μπορεί να ολοκληρωθεί», σύμφωνα με τον Δημοσθένη Κούρτοβικ.[2] «Το επίγραμμα εδώ γίνεται θραύσμα επιγράμματος».
«Μίλησαν για ‘‘σπαράγματα’’», γράφει η Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου, «όμως οι φράσεις του ΥΓ. δεν αφήνουν την εντύπωση ενός ακρωτηριασμένου χειρογράφου, ούτε έχουν τον χαρακτήρα του ημιτελούς ή του αποσπασματικού, που έχουν τα σπαράγματα, σύμφωνα με τη φιλολογική ορολογία. Παρά τον υπαινικτικό τόνο, που υπάρχει έντονα σε ορισμένα σημεία, τις χαρακτηρίζει γενικά η πληρότητα του νοήματος, η αναφορά σε πράγματα συγκεκριμένα. Τίποτε μισοτελειωμένο, ελλειπτικές αλλ’ όχι ελλειμματικές θα χαρακτήριζα τις καταγραφές του ΥΓ.».
Ο καθηγητής Δημήτρης Μαρωνίτης επισημαίνει το ιδιαίτερο βάρος του ΥΓ., μιας ιδιωτικής αρχικώς και εκτός εμπορίου έκδοσης, θέτοντας παράλληλα υπόψη ότι η τελευταία ποιητική συλλογή του Μανόλη Αναγνωστάκη είχε εμφανιστεί πριν από είκοσι ένα χρόνια, ένθετη στα Δεκαοχτώ κείμενα.
«Με το Υστερόγραφο τώρα αυτό το κενό αποφασισμένης σιωπής εν μέρει επικυρώνεται και εν μέρει αναπληρώνεται», γράφει. «Κάθε υστερόγραφο προϋποθέτει προηγούμενη επιστολή, στην οποία προσθέτει κάποιο παραλειπόμενό της ως μικρή, συνήθως, έκπληξη. Πιστεύω ότι μια από τις μεγαλύτερες αρετές του Υστερόγραφου είναι ότι συμπυκνώνει με ποιητικό τρόπο κοινοτοπίες. Για τη δική μου την αίσθηση, αυτό είναι και το δυσκολότερο έργο της ποίησης. Όποιος κατορθώνει ποιητικά να συμπυκνώσει πράγματα που τα ζούμε και αποτελούν άξονες της ζωής μας και της έκφρασής μας, υπ’ αυτή την έννοια είναι ζωτικού τύπου κοινοτοπίες, αυτός σίγουρα είναι σπουδαίος ποιητής».
Κρουστές και ακριβείς οι καταγραφές στο ΥΓ., παρουσιάζουν αυτάρκεια και πληρότητα· ένα κράμα λογικής απόσταξης και λεκτικής συμπύκνωσης – η μεγαλύτερη είκοσι τέσσερις λέξεις και η μικρότερη, μία (Σιωπή). Καρπός οξυδέρκειας και πείρας, χαρακτηρίζονται από ένταση και πλούτο νοήματος. Αποκαλύπτουν βάθος σκέψης, γι’ αυτό και αγκιστρώνονται στη μνήμη, επιτυγχάνοντας το μοναδικό και ανεπανάληπτο του επιγράμματος, του αποφθέγματος, της παροιμίας.
Από απόψεως θεματολογίας, συνιστούν συνέχεια των προηγούμενων συλλογών. Προβαίνουν σε προτάσεις ηθικής, σχολιάζουν τον κόσμο των αξιών, τον τρόπο με τον οποίο ενεργούμε, καταγράφουν σκηνές από την παιδική ηλικία. Απώλεια, πένθος, μοναξιά, ο κύκλος της ζωής και του θανάτου, ο έρωτας, η ουσία της ποίησης και της τέχνης.
Ούτε μία λέξη παράταιρη, ούτε μία λέξη άσκοπη ή περιττή. Ο λυρικός και στοχαστικός λόγος εστιάζει στην ουσία του νοήματος, μεταφέροντας το συναίσθημα ακαριαία.
Δεν ήταν δειλός γιατί είχε συναίσθηση της δειλίας του.
Είχε ζήσει δύο ολόιδιες σκηνές πριν από την Καζαμπλάνκα.
Πλήθος περιφερόταν χρόνια μέσα στο σπίτι του αλλά κανείς ποτέ δεν μπήκε στο μικρό καμαράκι κάτω από τη σκάλα.
Δεξιοτέχνης στην τεχνική του ελάχιστου, ο ποιητής σμιλεύει κάθε στίχο. Με ειρωνικό τόνο (καβαφικών καταβολών) σχολιάζει τον νεοπλουτισμό –Τα φτωχόπαιδα που έγιναν αφεντικά–,
στοχάζεται –Σε όλα τα παλιά περιοδικά όλοι πια πεθαμένοι–,
αποτυπώνει το ερωτικό συναίσθημα –Ήθελε να ήταν ζωγράφος για να ζωγραφίζει μόνο τα χέρια της–,
τη μοναξιά –Ερημιά γύρω σου σιγά σιγά–,
την οργή –Για πρώτη φορά θα τολμούσε έναν επικήδειο-λίβελο–,
την υπαρξιακή αγωνία –όλοι κάποτε νέοι–,
τις σκέψεις για την ποίηση –Μέσα σ’ ένα στίχο πόση φλυαρία.
Ως δεδηλωμένος ποδοσφαιρόφιλος δημιουργεί στίχους με την ποδοσφαιρική ορολογία
–Το ματς της ζωής του είχε τελειώσει – τώρα έπαιζε στην παράταση,
και βεβαίως σαρκάζει:,
Τέλος βγήκε παράνομος στα εύθυμα χρόνια της Ειρήνης,
Και πώς να τον βρίσεις κάθαρμα, όταν έχει κάτσει είκοσι χρόνια φυλακή…
Ή καταγράφει το προσωπικό βίωμα:
Στην εβραίικη γειτονιά τα παιδιά δεν τον παίζανε γιατί δεν ήταν εβραίος (μεγάλωσε στην εβραϊκή γειτονιά, στο κέντρο της Θεσσαλονίκης), Μελαγχολία όταν θυμάσαι τα παλιά επονίτικα πάρτυ (έχει μιλήσει για την εποχή των ωραίων επονίτικων πάρτυ).
Τεχνουργώντας με τον επιγραμματικό, λιτό και πυκνό στίχο ο Αναγνωστάκης μονολογεί, –O Μπαχ–,
υποβάλλει ερωτήσεις –Να ξύνεις ή να μην ξύνεις;,
πολιτικολογεί –Δυο κατηγορίες πάντα: οι δρώντες και οι θεατές,
θέτει υπό κρίσιν ακόμα και τον αποφθεγματικό λόγο – Οι λαϊκές παροιμίες: η αποθέωση της συμβατικότητας.
Από τους πιο γνωστούς στίχους του ΥΓ.:
Τι ωραία βιβλία που γράφουμε, τι ωραία τραγούδια που ψάλλουμε, τι ωραία μνημόσυνα που κλαίμε.
Η τελευταία ποιητική συλλογή του Αναγνωστάκη, το ΥΓ., αποκαλύπτει έναν στοχασμό βαθύ και ουσιαστικό, καθαρό και εύστοχο, συνδυασμένο με στίχο βραχυλογικό, τεχνουργημένο από άξιο του λόγου τεχνίτη, από την πείρα, τη σοφία και την ωριμότητα επίλεκτου ατόμου.
Βιβλιογραφία
Αμπατζοπούλου Φραγκίσκη, «Το ΥΓ. του Μανόλη Αναγνωστάκη. Η ποίηση έξω από τη σελίδα», Γράμματα και Τέχνες 25, Ιανουάριος 1984, σ. 13.
Αναγνωστάκης, Μανόλης, Τα ποιήματα, Πλειάς, Αθήνα 1975.
Αναγνωστάκης, Μανόλης, Υ Γ., Νεφέλη, Αθήνα 1992.
Αραβανής Σπ., Οικονόμου Ηρ., Σιλιβός Θ., Ο μελοποιημένος Μανόλης Αναγνωστάκης, Όμως εγώ δεν παραδέχθηκα την ήττα, Μετρονόμος, Αθήνα 2025.
Αργυρίου Αλέξανδρος, Μανόλης Αναγνωστάκης. Νοούμενα και υπονοούμενα της ποίησής του, Γαβριηλίδης, Αθήνα 2004.
Κούρτοβικ Δημοσθένης, Έλληνες μεταπολεμικοί συγγραφείς: Ένας κριτικός οδηγός, Β΄ έκδοση συμπληρωμένη, Πατάκης, Αθήνα 1999.
Μπουκάλας Παντελής, Έλληνες ποιητές, εφημ. Η Καθημερινή, 2014.
Λίλια Τσούβα: Συγγραφέας
[1] Παντελής Μπουκάλας, Έλληνες ποιητές, «Διονύσης Καψάλης, “Ο Αναγνωστάκης είναι για μένα ποιητής της πιο βαθιάς, της πιο λυρικής για τον αναγνώστη του αιδημοσύνης”», Η Καθημερινή, 2014.
[2] Δημοσθένης Κούρτοβικ, Έλληνες μεταπολεμικοί συγγραφείς, Πατάκης, Αθήνα, 1999, σ. 27-28.
https://diastixo.gr/epikaira/manolis-aagnostakis-afieroma/25679-manolis-anagnostakis-afieroma-tsouva
.jpg)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου