«Μια ανισοσκελής αλληλογραφία. Γράμματα Μανόλη Αναγνωστάκη προς Κλείτο Κύρου»
του Δημήτρη Δασκαλόπουλου
Ο ποιητής Μανόλης Αναγνωστάκης δεν υπήρξε συστηματικός αλληλογράφος, όπως προκύπτει και από την πρόσφατη Βιβλιογραφία του. Μέχρι σήμερα ελάχιστα δείγματα αλληλογραφικής επικοινωνίας του με ομοτέχνους έχουν δημοσιευτεί: Το 2007 ο Θανάσης Ε. Μαρκόπουλος ανακοίνωσε λίγες επιστολές που αντάλλαξε ο ποιητής με τον Ανέστη Ευαγγέλου, και το 2016 ο Δημήτρης Κόκορης εξέδωσε μεγάλο μέρος της ανταλλαγής επιστολών μεταξύ Αναγνωστάκη και Τάκη Σινόπουλου.[1] Όσες φορές ο Αναγνωστάκης έστειλε επιστολές προς εφημερίδες ή περιοδικά ήταν για να σχολιάσει τρέχοντα προβλήματα ή για να παρέμβει σε πολιτικά ζητήματα. Παρά ταύτα, ο Γιώργος Ζεβελάκης, κάτοχος του Αρχείου της Κριτικής, του περιοδικού που εξέδιδε ο ποιητής κατά το διάστημα 1959-1961 στη Θεσσαλονίκη, έχει αναφέρει[2] πως στο εν λόγω Αρχείο απόκεινται 360 επιστολές που έλαβε ο ποιητής από 120 αποστολείς. Εύλογα υποθέτει κανείς πως σε ορισμένες τουλάχιστον από τις επιστολές αυτές θα πρέπει να είχε απαντήσει. Είναι πολύ πιθανό, επομένως, να δούμε στο μέλλον να δημοσιεύονται επιστολές του ποιητή προς διαφόρους.
Σε αυτό το μάλλον ασαφές πλαίσιο του αλληλογράφου Αναγνωστάκη πρόσθεσε μια ενδιαφέρουσα και αποκαλυπτική μαρτυρία ο στενός φίλος, συνοδοιπόρος και ομότεχνός του ποιητής Κλείτος Κύρου. Τον χειμώνα 1998-1999 το περιοδικό Εντευκτήριο (τχ. 45/3) αφιέρωσε σελίδες του στον Κύρου, η συνεργασία του οποίου έφερε τον μακροσκελή τίτλο «Επιστολή στον Μανόλη Αναγνωστάκη, Περιπλάνηση σε σπαράγματα παλαιών επιστολών».[3] Εκεί ανακοινώθηκε για πρώτη φορά η ύπαρξη επιστολών που αντάλλαξαν οι δυο τους το έτος 1945, όταν ο ποιητής του Στόχου βρισκόταν προσωρινά για κάποιο διάστημα στην Αθήνα. Φαίνεται πως δεν έχουν διασωθεί οι επιστολές Κύρου προς Αναγνωστάκη, και γι’ αυτόν τον λόγο επιγράφω το κείμενό μου ως ανισοσκελή αλληλογραφία. Ο Κύρου έχει καταθέσει το αρχείο του στο παράρτημα του ΕΛΙΑ/ΜΙΕΤ στη Θεσσαλονίκη, απ’ όπου με εφοδίασε με αντίγραφα των επιστολών ο Γιώργος Κουμαρίδης, τον οποίον ευχαριστώ και απ’ αυτήν εδώ τη θέση για μιαν ακόμη φορά.
Πρόκειται για 11 επιστολές του Αναγνωστάκη, όλες του έτους 1945, που αποδίδουν το κλίμα που επικρατούσε τα χρόνια εκείνα στην ελληνική επαρχία, όπως το περιγράφει ο ποιητής κατά τη διάρκεια του ταξιδιού του με λεωφορείο από τη Θεσσαλονίκη προς την πρωτεύουσα. Παραθέτει, επιπλέον, εντυπώσεις του από τη λογοτεχνική ζωή της Αθήνας, καθώς και σύντομες συναντήσεις του με λογοτέχνες και ανθρώπους των Γραμμάτων, μεταξύ των οποίων και οι: Ελένη Βακαλό, Γιώργος Σεφέρης, ο ζωγράφος Σπύρος Βασιλείου, Θράσος Καστανάκης, Μιλτιάδης Λιδωρίκης, Octave Merlier, Γ. Κ. Κατσίμπαλης. Την Ελένη Βακαλό χαρακτηρίζει ωραιοτάτη και αισθησιοτάτη, ενώ τον Σεφέρη τον βρίσκει μάλλον κοντό, παχύ και προγάστορα, με φαλακρίτσα και παπιγιονάκι. Εκτός από τις πιο πάνω επιστολές, υπάρχουν στο αρχείο και άλλα κείμενα του Αναγνωστάκη: κριτικά σχόλιά του για την πρώτη ποιητική συλλογή του Κύρου, μια, όπως την ονομάζει, «συγκριτική αξιολόγηση και τοποθέτηση των ποιημάτων του Καβάφη», άλλη επιστολή του προς τη Νέα Εστία (που δεν φαίνεται να δημοσιεύτηκε), προτάσεις για την έκδοση ενός νέου περιοδικού με τίτλο Λέφτερη Τέχνη και, τέλος, ένα σημείωμα που έδωσε στον Κύρου, μάλλον το 1950, όταν ήταν φυλακισμένος και καταδικασμένος σε θάνατο στο Γεντί Κουλέ, που φέρει τον τίτλο «Δέκα Εντολές (Τελευταίαι υποθήκαι μελλοθανάτου)». Αρκετά σύντομα αποσπάσματα όλων των πιο πάνω παραθέτει ο Κύρου στο δημοσίευμά του στο Εντευκτήριο. Με την ελπίδα πως θα παρουσιάσω μελλοντικώς αυτές τις επιστολές, αναδημοσιεύω στη συνέχεια ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα από το ταξίδι με λεωφορείο προς Αθήνα:
«Στα χωριά μεγάλη ερημιά, αφάνταστη. Πρώτη φορά κάνω με το αυτοκίνητο το ταξίδι αυτό και μου φάνηκε τρομερό το θέαμα. Ατέλειωτες εκτάσεις ακατοίκητες. Στις πόλεις, ο κόσμος μουδιασμένος. Οι Χίτες (εθνοφύλακες) έχουν εγκαταστήσει νόμιμο κράτος. Στην Κοζάνη στο δημαρχείο με τεράστια γράμματα: “Ζήτω ο Βασιλεύς – Ζήτω ο Βασιλικός Στρατός – Ζήτω η Μεγάλη Ελλάς”, που το βράδυ φωτίζονται. Βλοσυροί αξιωματικοί ζητούν ταυτότητες επανειλημμένα “για να μην πατήσει κανείς Βούλγαρος το πόδι του” και οι χωριάτες τούς υπακούουν σαν σκυλάκια. Στη Θήβα σ’ όλα τα επίσημα καταστήματα (φρουραρχείο κ.τ.λ.) εικόνες του Γεωργίου με τον Τσόρτσιλ. Πουθενά Ρούζβελτ ή Στάλιν. Οι επαρχιακές εφημερίδες διηγούνται φανταστικά πράγματα: πως ανασυγκροτείται ο ΕΛΑΣ, σφαγές στη Θεσσαλονίκη κ.τ.λ. Τα χωριά παρουσιάζουν θέαμα τρομαχτικό. Με τον πόλεμο έχω πάει σε ελάχιστα χωριά αλλά το σημερινό κατάντημα είναι εκτός προηγουμένου. Μη σας ακούσω άλλη φορά να μιλάτε για τη φύση και για τη χωριάτικη γαλήνη γιατί θα διακόψω εντελώς κάθε σχέση μας. Είναι ΑΙΣΧΟΣ και ΚΑΚΟΗΘΕΙΑ να εξακολουθούμε να υμνούμε τα αγροτικά ειδύλλια και την ομορφιά της φύσης. Όλα αυτά αποτελούν εγκληματικούς ιδεαλισμούς και απαίσιες φαντασιοπληξίες. Στοιχηματίζω πως δεν μπορεί κανείς σας να μείνει δύο μέρες στα Σέρβια να πούμε, που ’ναι μεγάλο χωριό. Αφήνω την αφάνταστη βρώμα που βασιλεύει μέσα στην ωραία μας ύπαιθρο, την ξεραΐλα, την μιζέρια, την ξυπολησιά και την πείνα. Ο φτωχότερος εργάτης μεροκαματιάρης της Σαλονίκης πρέπει να ’ναι πανευτυχής συγκριτικά με τον μέσο να πούμε χωρικό, από όλες τις απόψεις. Η ελληνική επαρχία, η ύπαιθρος γενικά, είναι ο πιο σίγουρος τρόπος αυτοκτονίας, σωματικής και διανοητικής αποκτήνωσης. Αν ο αγρότης μας δεν το καταλάβει πως είναι ο πιο δυστυχισμένος άνθρωπος, εμείς πρέπει να του το πούμε, κι όχι να του σερβίρουμε τις αισχρές συκοφαντίες, πως είναι αγνός, γαλήνιος, ήσυχος, ευτυχής μέσα στην ομορφιά της φύσης και το χειρότερο πως τον ζηλεύουμε κιόλας. Άτιμη ταχτική, βρωμερή προβοκάτσια! Να πάψουν πια αυτοί οι τιποτένιοι καμποτινισμοί!» (25 Ιουνίου 1945).
Η ισόβια φιλία Αναγνωστάκη - Κύρου έχει εκφραστεί ποικιλοτρόπως κατά το παρελθόν. Θυμίζω απλώς την από κοινού μετάφρασή τους δύο ωδών του Λόρκα το 1948, γεγονός που με είχε προβληματίσει παλαιότερα, δεδομένου ότι κανείς από τους δύο δεν γνώριζε την ισπανική γλώσσα, τουλάχιστον εκείνη την εποχή. Είχα υποθέσει πως η κοινή μετάφραση πρέπει να είχε γίνει από την αγγλική και γαλλική γλώσσα. Η υπόθεσή μου διαψεύστηκε όταν, μετά από πολλά χρόνια, ο Αναγνωστάκης έγραψε: «…Μου θυμίζουν παλιά, εφηβικά χρόνια, όταν σκυμμένοι με τα λεξικά στο χέρι, μαζί με τον Κλείτο Κύρου, αποκρυπτογραφούσαμε στίχο προς στίχο, τα μυστικά αυτής της φρέσκιας ποίησης, χωνόμαστε με τις ώρες στους μυστικούς διαδρόμους αυτού του πρωτόφαντα ελκυστικού λυρικού λόγου». Επιπλέον, ο Κύρου, στο αυτοβιογραφικό βιβλίο του Οπισθοδρομήσεις, Αναδρομή ζωής (Άγρα, 2001), αναφέρεται συχνά στον φίλο του ποιητή, και τον σκιαγραφεί μ’ αυτή τη χαρακτηριστική εικόνα από την πρώτη τους συνάντηση, παρέχοντας και μια λεπτομέρεια σχεδόν άγνωστη για τυχόν μουσικές επιδόσεις του Αναγνωστάκη: «Σημαντική στάθηκε, επίσης, η γνωριμία μου και με τον Μανόλη Αναγνωστάκη εκείνον τον καιρό. Ένας ψηλός με μια κιθάρα, έξαλλος, ύφος τέλειο Κόντογλου, βυζαντινό, ήρωας του Γκρέκο. Έτσι επιγραμματικά τον χαρακτήρισα κάποτε, αστεϊζόμενος μαζί του» (σ. 92).
Πέρα από την κοινή μετάφραση Λόρκα που ανέφερα, οι δύο φίλοι ποιητές αποφάσισαν να εκθέσουν από κοινού στη Θεσσαλονίκη το 1970, μεσούσης της δικτατορίας, τις επιδόσεις τους στο κολάζ. Η έκθεση έλαβε αρκετή δημοσιότητα στον τοπικό Τύπο και, επιπλέον, ο Κύρου παρέχει (ό.π., σ. 150) ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες: «Στα εγκαίνια είχε τόσο κόσμο που οι περισσότεροι βρίσκονταν στο πεζοδρόμιο, καθώς ανάμεσά τους κυκλοφορούσαν πλήθος χαφιέδες! Στη διάρκεια της έκθεσης πέρασε πολύς κόσμος και πουλήθηκαν πολλοί πίνακές μας». Τέλος, να σημειώσω πως οι Εποχές 2 του Αναγνωστάκη, όπως και η πρώτη ποιητική συλλογή του Κλείτου Κύρου, τυπώθηκαν την ίδια εποχή στο τυπογραφείο του Θανάση Γραικόπουλου στις Σέρρες. Στην πρώτη συλλογή του (Αναζήτηση, 1949), ο Κύρου θέτει ως motto ολόκληρου του βιβλίου στίχους του Αναγνωστάκη και, επιπλέον, το ποίημα «Μέρες δυσκίνητες» φέρει εν είδει αφιέρωσης τα αρχικά Μ.Α., που προφανώς παραπέμπουν στον Αναγνωστάκη ο οποίος, με τη σειρά του, αφιερώνει το ποίημα «Τη νύχτα έρχονται…» της συλλογής Η Συνέχεια 3 «Στον Κλείτο».
Δημήτρης Δασκαλόπουλος: Βιβλιογράφος, ποιητής
[1] Θανάσης Ε. Μαρκόπουλος, «Η αλληλογραφία Ανέστη Ευαγγέλου - Μανόλη Αναγνωστάκη», Μανδραγόρας 36, Ιούνιος 2007, σ. 50-54. ~ Από την αλληλογραφία Μανόλη Αναγνωστάκη - Τάκη Σινόπουλου: 1958-1961, εισαγωγή-επιμέλεια-σχόλια: Δημήτρης Κόκορης, Μικροφιλολογικά Τετράδια 21, Λευκωσία 2016, σ. 4-5.
[2] Γιώργος Ζεβελάκης, «Τρία γράμματα στον Αναγνωστάκη», Εντευκτήριο 71 , Δεκέμβριος 2005 σ. 62-65.
[3] Ολόκληρο το κείμενο του Κύρου αναδημοσιεύτηκε στο αφιέρωμα Αναγνωστάκη του Εντευκτηρίου, το 2005.
.jpg)
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου