Ο Μπετόβεν και η Μεγάλη Φούγκα

 

Η Μεγάλη Φούγκα (γερμανικά: Große Fuge), έργο 133, είναι ένα μνημειώδες διπλό φυγικό έργο για κουαρτέτο εγχόρδων σε σι ύφεση μείζονα, γραμμένο από τον Λούντβιχ βαν Μπετόβεν το 1825–1826.

Γράφτηκε κατά την ύστερη περίοδο της ζωής του Μπετόβεν, όταν ήταν εντελώς κωφός και ήταν αφιερωμένο στον Αρχιδούκα Ροδόλφο της Αυστρίας. Προοριζόταν αρχικά ως το τελευταίο μέρος (finale) του Κουαρτέτου Εγχόρδων αρ. 13 (Opus 130). Λόγω της ακραίας δυσκολίας και της ψυχρής υποδοχής από το κοινό και τους μουσικούς της εποχής στην πρεμιέρα (21 Μαρτίου 1826), ο Μπετόβεν συνέθεσε ένα νέο φινάλε για το Op. 130 και δημοσίευσε τη φούγκα ξεχωριστά ως Opus 133 (καθώς και σε μεταγραφή για πιάνο τέσσερα χέρια ως Opus 134). Διαρκεί περίπου 16 λεπτά και χαρακτηρίζεται από τολμηρές αρμονίες, ρυθμικές εξάρσεις και ασυνήθιστη δομή (εισαγωγή, πολλαπλές φούγκες και κώδικα).  

Η αντίδραση του Μπετόβεν στις κριτικές για τη Μεγάλη Φούγκα είναι πράγματι μία από τις πιο χαρακτηριστικές και διασκεδαστικές ιστορίες που δείχνουν τον εκρηκτικό, υπερήφανο και απόλυτο χαρακτήρα του!

Η πρεμιέρα του Κουαρτέτου Op. 130 (που τότε περιλάμβανε τη Μεγάλη Φούγκα ως τελευταίο μέρος) δόθηκε τον Μάρτιο του 1826 από το περίφημο Κουαρτέτο Schuppanzigh. Ο Μπετόβεν, όντας εντελώς κωφός και γεμάτος αγωνία, δεν παρευρέθηκε στη συναυλία. Περίμενε σε μια κοντινή ταβέρνα, πίνοντας το κρασί του, και περίμενε τα νέα από τον φίλο του και δεύτερο βιολιστή του κουαρτέτου, Karl Holz.

Όταν ο Holz έφτασε στην ταβέρνα, μετέφερε στον Μπετόβεν τα νέα: το κοινό είχε ενθουσιαστεί με τα μεσαία, πιο μελωδικά μέρη του κουαρτέτου (το Presto και το Andante) και μάλιστα ζήτησε επιμονή (encore) για να ξαναπαιχτούν. Ωστόσο, η Μεγάλη Φούγκα στο τέλος είχε αφήσει τους πάντες παγωμένους, μπερδεμένους και σοκαρισμένους. Οι κριτικοί τη θεώρησαν «ακατανόητη» και «μη εκτελέσιμη».

Μόλις ο Μπετόβεν άκουσε ότι το κοινό χειροκρότησε τα εύκολα μέρη αλλά απέρριψε τη φούγκα, έγινε έξαλλος.

«Και γιατί δεν ζήτησαν encore για τη Φούγκα;» φώναξε οργισμένος. «Αυτό και μόνο έπρεπε να επαναληφθεί! Βόδια! Γαϊδούρια! Μόνο αυτό ήταν η αληθινή μουσική! Τα άλλα ήταν για να τα απολαμβάνουν οι αγελάδες!» (“Und warum haben sie δεν die Fuge nicht repetiert? Das allein hätte wiederholt werden müssen! Vieh! Esel!...”)

Ο Μπετόβεν ήταν τόσο σίγουρος για τη μεγαλοφυΐα του έργου, που θεώρησε την αδυναμία του κοινού να το καταλάβει ως απόδειξη της δικής τους πνευματικής και καλλιτεχνικής «στενότητας».

Παρά την οργή του, όμως, η πίεση από τον εκδότη του (τον Mathias Artaria) και τους φίλους του ήταν τόσο μεγάλη, που τελικά ο Μπετόβεν πείστηκε να κάνει κάτι που δεν έκανε σχεδόν ποτέ: να υποχωρήσει. Δέχτηκε να αποσπάσει τη Μεγάλη Φούγκα από το κουαρτέτο, να την εκδώσει ως αυτόνομο έργο (Op. 133) και να γράψει ένα νέο, πολύ πιο ανάλαφρο και χαρούμενο φινάλε για το Κουαρτέτο Op. 130. Αυτό το νέο φινάλε έμελλε να είναι και το τελευταίο ολοκληρωμένο κομμάτι μουσικής που έγραψε ποτέ στη ζωή του, λίγους μήνες πριν πεθάνει.

Η «αποτυχημένη» πρεμιέρα και η απόφαση του Μπετόβεν να αποκόψει τη Μεγάλη Φούγκα από το αρχικό της κουαρτέτο άλλαξαν ριζικά τη μοίρα αυτού του έργου. Για σχεδόν έναν αιώνα, το κομμάτι αυτό έζησε στη «μουσική εξορία», μέχρι να έρθει ο 20ός αιώνας και να το δικαιώσει πανηγυρικά.

Ακολουθεί η συναρπαστική πορεία της Μεγάλης Φούγκας μετά το σοκ του 1826:

1. Ο «γρίφος» για τους μουσικούς του 19ου αιώνα

Κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα, η Μεγάλη Φούγκα (πλέον ως Op. 133) θεωρούνταν το «μαύρο πρόβατο» της εργογραφίας του Μπετόβεν.

·         Η θεωρία της κώφωσης: Πολλοί ρομαντικοί συνθέτες και κριτικοί (ακόμη και θαυμαστές του, όπως ο Felix Mendelssohn) πίστευαν ότι το έργο ήταν το προϊόν ενός ιδιοφυούς αλλά άρρωστου μυαλού που, επειδή είχε χάσει την ακοή του, δεν μπορούσε πλέον να αντιληφθεί τις ακραίες κακοφωνίες που έγραφε.

·         Έργο-φάντασμα: Τα κουαρτέτα εγχόρδων της εποχής απέφευγαν να το παίξουν. Θεωρούνταν τεχνικά αδύνατο να εκτελεστεί σωστά, καθώς απαιτούσε από τα έγχορδα να παίζουν στα όρια των φυσικών τους αντοχών, με συνεχείς αλλαγές δοξαριάς και ακραία ένταση.

2. Η δικαίωση από τον 20ό αιώνα και το Μοντερνισμό

Όταν γεννήθηκε η μοντέρνα μουσική (αρχές 1900), οι συνθέτες στράφηκαν στο παρελθόν για να βρουν τις ρίζες της νέας εποχής. Έμειναν άναυδοι όταν συνειδητοποίησαν ότι ο Μπετόβεν είχε εφεύρει τον Μοντερνισμό 100 χρόνια νωρίτερα.

·         Η Σχολή της Βιέννης: Συνθέτες όπως ο Arnold Schoenberg και ο Alban Berg μελέτησαν τη Μεγάλη Φούγκα σαν ιερό κείμενο. Είδαν σε αυτήν την απαρχή της «χειραφέτησης της κακοφωνίας» και του δωδεκαφθογγισμού.

·         Igor Stravinsky: Ο κορυφαίος συνθέτης δήλωσε ότι η Μεγάλη Φούγκα είναι ένα κομμάτι «σύγχρονο για πάντα», τονίζοντας ότι η δομή της είναι πιο προχωρημένη από οτιδήποτε γραφόταν στην εποχή του.

3. Η μεταμόρφωση σε «Συμφωνικό» έργο

Επειδή το κομμάτι είναι τόσο ογκώδες και βαρύ για τέσσερα μόνο όργανα, κατά τον 20ό αιώνα γεννήθηκε μια νέα παράδοση: μεγάλοι μαέστροι (όπως ο Wilhelm Furtwängler, ο Arturo Toscanini και αργότερα ο Leonard Bernstein) άρχισαν να παρουσιάζουν τη Μεγάλη Φούγκα εκτελεσμένη από ολόκληρη την ορχήστρα εγχόρδων (με δεκάδες βιολιά, βιολοντσέλα και κοντραμπάσα). Αυτή η εκδοχή έδωσε στο έργο τη μνημειώδη δύναμη που ίσως ο Μπετόβεν είχε στο μυαλό του αλλά δεν μπορούσε να αποδώσει ένα απλό κουαρτέτο.

4. Η επιστροφή στις ρίζες

Σήμερα, η Μεγάλη Φούγκα θεωρείται ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα στην ιστορία της ανθρωπότητας. Μάλιστα, τα σύγχρονα κορυφαία κουαρτέτα εγχόρδων έχουν αλλάξει τακτική: στις συναυλίες τους, συχνά αγνοούν το χαρούμενο φινάλε που αναγκάστηκε να γράψει ο Μπετόβεν για το Κουαρτέτο Op. 130 και παίζουν το έργο στην αρχική του μορφή, με τη Μεγάλη Φούγκα στο τέλος, αποκαθιστώντας το αρχικό, άγριο όραμα του συνθέτη.

Το κοινό του 1826 είχε σοκαριστεί γιατί ο Μπετόβεν δεν έγραψε ένα έργο για την εποχή του· έγραψε μια μουσική που χρειάστηκε να περάσει ένας αιώνας για να μπορέσει το ανθρώπινο αυτί να την κατανοήσει.