Ο Ludwig van Beethoven για τον Johann Sebastian Bach και η Τέχνη της Φούγκας

 

Ο Ludwig van Beethoven έτρεφε απεριόριστο σεβασμό για τον Johann Sebastian Bach, θεωρώντας τον έναν από τους πνευματικούς του «πατέρες» και το απόλυτο θεμέλιο της μουσικής τέχνης. Αν και ο Μπετόβεν έζησε σε μια εποχή που ο Μπαχ ήταν σε μεγάλο βαθμό άγνωστος στο ευρύ κοινό (πριν από την αναβίωση του Μέντελσον), ο ίδιος είχε την τύχη να τον μελετήσει σε βάθος από την παιδική του ηλικία.

Η σχέση και η άποψη του Μπετόβεν για τον Μπαχ συνοψίζεται στα εξής εντυπωσιακά στοιχεία:

1. Το περίφημο λογοπαίγνιο: «Δεν έπρεπε να λέγεται Ρυάκι, αλλά Ωκεανός»

Η πιο διάσημη φράση του Μπετόβεν για τον Μπαχ βασίζεται σε ένα γλωσσικό παιχνίδι. Στα γερμανικά, η λέξη Bach σημαίνει «ρυάκι» (μικρό ποτάμι). Ο Μπετόβεν είχε πει χαρακτηριστικά:

"Nicht Bach, sondern Meer sollte er heißen" (Δεν θα έπρεπε να ονομάζεται Ρυάκι, αλλά Ωκεανός), θέλοντας να δείξει το απύθμενο βάθος, την απεραντοσύνη και τη δύναμη της μουσικής του.

2. Το «Ευαγγέλιο» των παιδικών του χρόνων

Ο Μπετόβεν δεν ανακάλυψε τον Μπαχ σε μεγάλη ηλικία. Ο δάσκαλός του στη Βόννη, ο Christian Gottlob Neefe, τον έβαλε να μελετήσει το «Καλοσυγκερασμένο Κλειδοκύμβαλο» (The Well-Tempered Clavier) του Μπαχ όταν ο Μπετόβεν ήταν μόλις 11-12 ετών.

·         Μέχρι την εφηβεία του, ο Μπετόβεν μπορούσε να παίξει σχεδόν όλες τις εξαιρετικά δύσκολες φούγκες του Μπαχ από μνήμης.

·         Αυτή η σπουδή τού έδωσε μια μοναδική κατανόηση της δομής και της αρχιτεκτονικής της μουσικής, η οποία τον συνόδευσε σε όλη του τη ζωή.

3. Ο Μπαχ ως ο «Αθάνατος Πατέρας της Αρμονίας»

Σε μια επιστολή του το 1801 προς τον εκδότη Franz Anton Hoffmeister, ο Μπετόβεν εξέφρασε την επιθυμία του να βοηθήσει οικονομικά την κόρη του Μπαχ, Regine, η οποία ζούσε σε φτώχεια. Στην επιστολή αυτή αποκάλεσε τον Μπαχ «Urvater der Harmonie» (Αθάνατο Προπάτορα/Πατέρα της Αρμονίας), τονίζοντας ότι το έργο του Μπαχ ωφελεί ολόκληρη την ανθρωπότητα.

4. Η επιρροή στα ύστερα αριστουργήματά του (και στη Missa Solemnis)

Στην τελευταία περίοδο της ζωής του (όταν ήταν πλέον εντελώς κωφός), ο Μπετόβεν στράφηκε ξανά με εμμονή στη μελέτη του Μπαχ και του Χέντελ.

·         Ήθελε να κατανοήσει πώς ο Μπαχ συνέθετε τις περίπλοκες φούγκες του.

·         Αυτή η επιρροή είναι εμφανής στα τελευταία του έργα: η διάσημη Grosse Fuge (Μεγάλη Φούγκα) για κουαρτέτο εγχόρδων, οι τελευταίες του σονάτες για πιάνο, αλλά και πολλά πολυφωνικά μέρη της Missa Solemnis (όπως το Credo και το Sanctus), αποτελούν άμεσο φόρο τιμής στην αντιστικτική τέχνη του Μπαχ, προσαρμοσμένη όμως στο εκρηκτικό, ρομαντικό στυλ του Μπετόβεν.

Για τον Μπετόβεν, ο Μπαχ δεν ήταν ένας «παλιός, ξεπερασμένος συνθέτης», αλλά μια ζωντανή πηγή γνώσης και η απόδειξη ότι η μουσική μπορεί να αγγίξει το θείο μέσα από την απόλυτη τεχνική και πνευματική πειθαρχία.

Η Μεγάλη Φούγκα (Große Fuge, Op. 133) του Μπετόβεν αποτελεί ένα από τα πιο ριζοσπαστικά, άγρια και συγκλονιστικά έργα σε ολόκληρη την ιστορία της μουσικής. Γράφτηκε αρχικά ως το φινάλε του Κουαρτέτου Εγχόρδων Op. 130 και είναι το σημείο όπου ο Μπετόβεν ωθεί την τέχνη της αντίστιξης στα απόλυτα όριά της.

Η επιρροή του Johann Sebastian Bach —του αδιαμφισβήτητου «βασιλιά» της φούγκας— είναι ο θεμέλιος λίθος αυτού του έργου, αλλά ο τρόπος με τον οποίο ο Μπετόβεν την επεξεργάστηκε είναι μοναδικός:

1. Η «Αποδόμηση» της Τέχνης της Φούγκας του Μπαχ

Για τον Μπαχ, η φούγκα ήταν μια άσκηση ανώτατης τάξης, ισορροπίας και θεϊκής αρμονίας. Μια θέμα εισάγεται, και οι υπόλοιπες φωνές το ακολουθούν και το πλέκουν με μαθηματική ακρίβεια.

Ο Μπετόβεν πήρε αυτή ακριβώς τη δομή του Μπαχ και την ανέτρεψε:

·         Αντί για γαλήνη και ισορροπία, η Μεγάλη Φούγκα είναι γεμάτη βία, ένταση, συγκρούσεις και υπαρξιακή αγωνία.

·         Οι φωνές των τεσσάρων εγχόρδων δεν «συνεργάζονται» απλώς (όπως στον Μπαχ), αλλά μοιάζουν να μάχονται η μία την άλλη.

·         Ο Μπετόβεν χρησιμοποιεί βίαιες αντιθέσεις, ακραίες δυναμικές (απότομα forte και piano) και ρυθμικές ασυνέχειες, κάνοντας τη δομή του Μπαχ να μοιάζει έτοιμη να «σπάσει» από το βάρος του ρομαντικού συναισθήματος.

2. Η χρήση του Μπαρόκ Μοτίβου B-A-C-H

Στην ύστερη περίοδο της ζωής του, ο Μπετόβεν είχε μελετήσει εξονυχιστικά την Τέχνη της Φούγκας (Die Kunst der Fuge) του Μπαχ. Εκεί, ο Μπαχ είχε χρησιμοποιήσει ως θέμα τα γράμματα του ονόματός του μετατρεπόμενα σε νότες (B-A-C-H, που στη γερμανική σημειογραφία αντιστοιχούν στις νότες Σι ύφεση - Λα - Ντο - Σι αναίρεση).

Το βασικό θέμα που ακούγεται στην έναρξη της Μεγάλης Φούγκας (στην Overtura) βασίζεται σε μια παρόμοια χρωματική δομή (διαδοχή ημιτονίων). Ο Μπετόβεν παίρνει αυτή τη μπαρόκ ιδέα του «χρωματικού θέματος» που αγαπούσε ο Μπαχ και τη μεταμορφώνει σε μια επιθετική, γεμάτη άλματα και γωνιώδη μελωδία, η οποία διαπερνά ολόκληρο το έργο.

3. Οι Τεχνικές του Μπαχ σε «Στεροειδή»

Ο Μπετόβεν χρησιμοποιεί όλες τις παραδοσιακές, λόγιες τεχνικές που έμαθε από τον Μπαχ, αλλά τις εφαρμόζει με πρωτοφανή πολυπλοκότητα:

·         Αντίστροφη κίνηση (Inversion): Το θέμα αναποδογυρίζεται (εκεί που ανέβαινε, τώρα κατεβαίνει).

·         Μεγένθυνση και Σμίκρυνση (Augmentation / Diminution): Οι χρονικές αξίες των σημειώσεων διπλασιάζονται ή υποδιπλασιάζονται.

·         Διπλή Φούγκα: Δεν επεξεργάζεται μόνο ένα θέμα, αλλά δύο εντελώς διαφορετικά θέματα ταυτόχρονα, τα οποία συγκρούονται μεταξύ τους.

Το Αποτέλεσμα: Μια μουσική από το μέλλον

Όταν ο Μπαχ έγραφε φούγκες, η μουσική έρεε σαν ένα τέλεια κουρδισμένο ρολόι. Όταν ο Μπετόβεν έγραψε τη Μεγάλη Φούγκα, οι σύγχρονοί του σοκαρίστηκαν. Ένας κριτικός της εποχής την αποκάλεσε «ακατανόητη, σαν τα κινέζικα» και «ένα χάος οργάνων».

Ο Μπετόβεν, ωστόσο, ήξερε τι είχε κάνει. Είχε πάρει το πιο αυστηρό εργαλείο του παρελθόντος (τη φούγκα του Μπαχ) και το είχε χρησιμοποιήσει για να γεννήσει τη μοντέρνα μουσική. Δεν είναι τυχοδιωκτικό που στον 20ό αιώνα, ο Igor Stravinsky δήλωσε για τη Μεγάλη Φούγκα: «Είναι ένα απολύτως σύγχρονο κομμάτι μουσικής, και θα παραμείνει σύγχρονο για πάντα».

Γιατί τα «Κατά Ματθαίον Πάθη» θεωρούνται (συχνά) η κορυφή της μουσικής;

Αν γινόταν μια παγκόσμια ψηφοφορία μεταξύ μουσικών, τα Κατά Ματθαίον Πάθη πιθανότατα θα κέρδιζαν την πρώτη θέση. Ο λόγος είναι ότι το έργο αυτό θεωρείται το απόλυτο επίτευγμα της ανθρώπινης τεχνικής.

·         Ο Μπαχ κατάφερε να συνδυάσει δύο ολόκληρες χορωδίες και ορχήστρες που συνομιλούν μεταξύ τους, δημιουργώντας μια πνευματική «καθεδρική» αρχιτεκτονική από ήχο.

·         Η μουσική δεν είναι απλώς όμορφη, είναι βαθιά θεολογική. Κάθε νότα, κάθε παύση και κάθε όργανο έχει έναν κρυφό συμβολισμό (π.χ. τα έγχορδα γύρω από τη φωνή του Ιησού δημιουργούν ένα μουσικό «φωτοστέφανο», το οποίο εξαφανίζεται μόνο στη σκηνή της Σταύρωσης).

·          

·         Τα «Κατά Ματθαίον Πάθη» και η "Missa Solemnis"

·         Σύγκριση των δύο αριστουργημάτων

·          

Γιατί η "Missa Solemnis" είναι εξίσου συγκλονιστική;

Αν τα Πάθη είναι ένας τέλειος καθεδρικός ναός, η Missa Solemnis είναι ένα ηφαίστειο που εκρήγνυται. Ο Μπετόβεν δεν γράφει μια «λειτουργία» για την εκκλησία· γράφει ένα κοσμικό, πανανθρώπινο δράμα.

·         Είναι μια μουσική γεμάτη αγωνία. Στο Agnus Dei (Αμνός του Θεού), ενώ η χορωδία ζητάει ειρήνη (Dona nobis pacem), ο Μπετόβεν βάζει στο βάθος μακρινά τύμπανα και σάλπιγγες πολέμου, δείχνοντας ότι η ειρήνη κινδυνεύει.

·         Είναι ένα έργο που κοιτάζει στο μέλλον, σπάζοντας όλες τις παραδοσιακές φόρμες της κλασικής μουσικής.

Το Συμπέρασμα

·         Αν ψάχνετε την απόλυτη πνευματική γαλήνη, την αρμονία, τη δομή και τη θεϊκή τάξη, τα «Κατά Ματθαίον Πάθη» του Μπαχ είναι το πιο σπουδαίο έργο που γράφτηκε ποτέ.

·         Αν ψάχνετε το συγκλονιστικό ανθρώπινο συναίσθημα, το υπαρξιακό δράμα, την ένταση και την επαναστατικότητα, τότε η "Missa Solemnis" του Μπετόβεν στέκεται στην κορυφή.

Θα θέλατε να δούμε πώς ο ίδιος ο Μπετόβεν έβλεπε τον Μπαχ (είχε μελετήσει τα έργα του!) ή να εστιάσουμε σε ένα συγκεκριμένο μέρος της Missa Solemnis που δείχνει αυτή την επαναστατική της φύση;